Người ta thường hình dung trí thông minh là sự nhanh nhạy của đầu óc. Ta dễ tưởng tượng một người thông minh là người phản ứng mau lẹ, có quan điểm rõ ràng, nhìn sự việc mạch lạc và dứt khoát. Thế nhưng, những người thực sự có trí tuệ cao không phải lúc nào cũng nhanh hơn, bình thản hơn hay quyết đoán hơn. Đôi khi, tâm trí họ lại bận rộn hơn, chậm rãi hơn và chất chứa nhiều giằng co hơn.
Trong công việc của tôi với tư cách một nhà tâm lý học, tôi nhận thấy rằng những người có năng lực nhận thức cao thường bị hiểu lầm. Đơn giản vì thói quen suy nghĩ của họ không phải lúc nào cũng mang dáng vẻ mà ta vẫn quen gán cho hai chữ “thông minh”. Những khuynh hướng ấy thường bị gọi là suy nghĩ quá nhiều, thiếu quyết đoán hay do dự. Nhưng thực ra, đó là biểu hiện của một quá trình xử lý thông tin sâu sắc và phức tạp hơn.
1. Người thông minh thường “tua lại” các cuộc trò chuyện và hình dung nhiều kịch bản tương lai
Nhiều người cho rằng việc cứ mãi tua đi tua lại một cuộc trò chuyện trong đầu, hay liên tục tưởng tượng những cuộc đối thoại có thể xảy ra trong tương lai, là dấu hiệu của lo âu hoặc ám ảnh. Và đúng là đôi khi điều đó có thể như vậy. Nhưng các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc “tua lại” ấy còn là biểu hiện của khả năng mô phỏng tinh thần ở mức độ cao.
Những nghiên cứu cho thấy người có trí thông minh linh hoạt cao có thể cùng lúc xử lý nhiều kịch bản “nếu như…” khác nhau. Nhờ đó, họ có thể nhìn xa hơn, nhận ra những nguy cơ tiềm ẩn và chuẩn bị kỹ lưỡng cho hành động của mình.
Kiểu suy nghĩ này đòi hỏi rất nhiều trí nhớ làm việc, bởi bộ não không hề lặp lại một cách vô thức. Nó đang âm thầm “thử tải”, kiểm tra độ bền của từng khả năng vừa lóe lên trong đầu. Có lẽ vì thế mà họ thường trông như đang lạc vào thế giới riêng, ngay cả khi chỉ ở một mình. Thực ra, tâm trí họ đang miệt mài xử lý các tương tác xã hội và cân nhắc hệ quả của từng lựa chọn có thể đưa ra.
Tuy nhiên, ta vẫn có thể phân biệt quá trình này với sự ám ảnh tiêu cực. Sự ám ảnh thường lặp đi lặp lại, dính chặt vào cảm xúc và khó buông. Còn mô phỏng tinh thần thì linh hoạt và mang tính khám phá. Nó thay đổi góc nhìn, cập nhật giả định và nhiều khi dẫn đến những nhận ra sâu sắc. Người ngoài dễ nhầm lẫn hai điều này, vì nhìn bề ngoài, cả hai đều có thể biểu hiện qua sự im lặng, lơ đãng hay vẻ như đang suy nghĩ quá mức.
Dẫu vậy, kiểu xử lý sâu này cũng có cái giá của nó. Việc cân nhắc quá nhiều đôi khi khiến họ toát lên vẻ thiếu quyết đoán, nhất là trong những tình huống cần phản ứng nhanh. Nhưng xét ở góc độ nhận thức, đây không phải là sự chần chừ. Đó là một tâm trí đang chuẩn bị kỹ lưỡng, chứ không phải đang đứng yên.
Source: Lumezia Shutterstock
2. Người thông minh có thể bình thản giữ hai ý nghĩ trái ngược khi suy nghĩ
Phần lớn chúng ta cảm thấy khó chịu trước những niềm tin mâu thuẫn, bởi ta xem chúng như những “vấn đề” cần phải giải quyết. Ta tìm cách đơn giản hóa, biện minh, và thường rất muốn nhanh chóng chọn một phe. Thế nhưng, những người có trí tuệ cao lại có thể ở lại trong cảm giác khó chịu ấy lâu hơn.
Người có năng lực nhận thức cao thường có khả năng cân nhắc nhiều góc nhìn hợp lý cùng một lúc, ngay cả khi chúng đối lập nhau. Họ không vội vàng đi đến kết luận. Thay vào đó, họ để các quan điểm cạnh tranh cùng tồn tại, trong khi bản thân âm thầm cân nhắc chứng cứ, có khi trong một khoảng thời gian không xác định.
Điều này đôi khi khiến người ngoài bối rối. Một người nói rằng: “Tôi thấy cả hai phía đều có lý,” dễ bị cho là né tránh hay thiếu lập trường. Nhưng cũng chính khuynh hướng ấy lại là biểu hiện của sự linh hoạt trong tư duy, khả năng không bị thôi thúc phải chốt hạ ngay lập tức, và luôn sẵn sàng điều chỉnh quan điểm khi có thêm thông tin mới.
Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy những người có IQ cao thường ít nhu cầu phải đạt đến một “kết luận đóng”, và họ cũng có xu hướng khoan dung hơn với sự mơ hồ. Họ không xem sự nhập nhằng là điều đe dọa, bởi cấu trúc tư duy của họ đủ rộng để chứa đựng sự phức tạp.
Dĩ nhiên, điều này cũng có cái giá về mặt xã hội. Trong những cuộc thảo luận diễn ra nhanh, hoặc trong môi trường phân cực mạnh, sự tinh tế thường bị hiểu lầm là yếu đuối. Nhưng xét từ góc độ tâm lý học, khả năng giữ được những điều mâu thuẫn mà không sụp đổ là dấu hiệu của tư duy chín chắn. Nó cho phép con người phán đoán tốt hơn, hiểu sâu hơn và điều chỉnh niềm tin chính xác hơn theo thời gian.
3. Người thông minh thường mất nhiều thời gian hơn để trả lời, ngay cả khi họ biết rõ vấn đề
Tốc độ thường được xem như thước đo của trí tuệ; người phản ứng nhanh thường được cho là người thông minh. Thế nhưng, khoa học nhận thức nhiều lần chỉ ra rằng đặc điểm nổi bật của trí tuệ cao không nằm ở tốc độ, mà ở khả năng kiểm soát.
Các lý thuyết về hai hệ thống tư duy phân biệt giữa suy nghĩ nhanh, trực giác và suy nghĩ chậm, phân tích. Ai trong chúng ta cũng sử dụng cả hai hệ thống ấy. Nhưng những người thông minh hơn thường giỏi hơn trong việc kìm hãm phản ứng tự động khi họ nhận ra rằng phản ứng ấy có thể gây hiểu lầm.
Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy trí thông minh cao dự đoán xu hướng dừng lại, vượt qua trực giác ban đầu và bước vào quá trình suy luận có chủ đích, đặc biệt khi vấn đề phức tạp hoặc đi ngược với trực giác thông thường. Họ chậm hơn, chính vì họ đang quan sát và kiểm soát chính dòng suy nghĩ của mình.
Khoảnh khắc dừng lại ấy dễ bị hiểu lầm. Trong lớp học, cuộc họp hay buổi phỏng vấn, sự do dự đôi khi bị xem là thiếu tự tin hoặc thiếu kiến thức. Nhưng trong nhiều trường hợp, đó là dấu hiệu của việc họ nhận ra rằng câu trả lời đầu tiên không phải lúc nào cũng là câu trả lời tốt nhất.
Trí tuệ cao còn gắn liền với khả năng giám sát sai sót mạnh mẽ hơn. Họ cảnh giác với khả năng mắc lỗi, nên thường điều chỉnh nhịp độ của mình khi độ chính xác quan trọng hơn tốc độ. Dù vậy, cách tiếp cận thận trọng này không phải lúc nào cũng phù hợp trong môi trường đề cao sự nhanh nhạy. Nhưng xét về mặt nhận thức, khả năng kìm hãm những phản ứng vội vàng là một thế mạnh. Nó phản ánh một tâm trí coi trọng sự chính xác và ý nghĩa hơn là sự nhanh chóng.
Thực tế, trí thông minh không phải lúc nào cũng mượt mà, trơn tru. Những kiểu tư duy “lạ” này không phải lúc nào cũng là lợi thế trong mọi hoàn cảnh. Và cũng không phải cứ có những đặc điểm ấy là đồng nghĩa với trí tuệ cao. Tuy nhiên, trí thông minh cao thường đi cùng khả năng mô phỏng tinh thần tốt hơn, quản lý sự bất định hiệu quả hơn và kiểm soát xung động nội tại vững vàng hơn. Điều thoạt nhìn có vẻ kém hiệu quả từ bên ngoài, thực ra lại rất hợp lý về mặt chức năng.
Điều quan trọng khi hiểu sự khác biệt này không phải để tôn vinh trí thông minh. Mà là để nhận ra rằng có những quá trình tinh thần ta đang vội vàng muốn can thiệp, trong khi đó lại chính là những cơ chế mà bộ não được thiết kế để vận hành, và đôi khi, chúng đang âm thầm làm điều tốt nhất cho ta.
Tác giả: Mark Travers Ph.D.
Nguồn: 3 Unique Ways Smart People Think | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com