Không ai thích phải chịu khổ. Những người hết lần này đến lần khác rơi vào các mối quan hệ với những đối tác lạnh lùng, thiếu cảm xúc không phải vì họ yêu thích sự bỏ bê hay bị cuốn hút bởi hỗn loạn. Thế nhưng, rất nhiều người trong chúng ta khi nhìn lại lịch sử tội phạm tình cảm của mình lại có cùng một cảm giác déjà vu đầy chua chát.
Đến một lúc nào đó, thật khó để không xem sự lặp lại ấy như một khiếm khuyết cá nhân. Ta tự hỏi: “Tại sao mình cứ mãi rơi vào chỗ này?” hay “Vì sao chuyện này cứ lặp đi lặp lại với mình?” Và rồi, ta thường tìm đến những câu trả lời mang màu sắc đạo đức: do mình kém sáng suốt, do lòng tự trọng thấp, hay do những gánh nặng vô hình nào đó. Công bằng mà nói, đôi khi trong những lời giải thích ấy cũng có vài hạt sự thật. Nhưng với phần lớn mọi người, nguyên nhân chính của những vòng lặp này không nằm ở việc ta thiếu tự trọng hay thiếu thông minh.
Theo các nghiên cứu tâm lý, những mô thức ấy nhiều khả năng là hệ quả từ việc hệ thần kinh có xu hướng ưu tiên những gì quen thuộc. Dưới đây là ba lý do khiến điều này đẩy ta đến việc chọn những người bạn đời không tốt cho mình.
1. Nỗi đau quen thuộc đối chọi với sự an toàn xa lạ
Một trong những sự thật kỳ lạ nhưng bền bỉ nhất của tâm lý học là: điều quen thuộc đôi khi lại mang cảm giác an toàn hơn cả hạnh phúc. Theo cách đó, khi một mối quan hệ mang dáng dấp giống với những gì ta từng trải qua, nó được ghi nhận trước hết như vùng đất quen, rồi mới đến như điều khó chịu. Nghe có vẻ trái ngược, nhưng các nghiên cứu về “gắn kết sang chấn” đã phần nào lý giải hiện tượng này.
Một nghiên cứu năm 2022 đăng trên Journal of Social and Personal Relationships cho thấy ngay cả những người từng chịu đựng sự lạm dụng nặng nề về cảm xúc, tâm lý hay thể xác vẫn thường cảm thấy gắn bó với chính người đã làm tổn thương họ. Trong một số trường hợp, khi mối gắn kết sang chấn trở nên sâu đậm, nạn nhân thậm chí còn ở lại hoặc quay về với kẻ bạo hành mình.
Những sợi dây ràng buộc ấy hình thành khi đau khổ và sự xoa dịu lại đến từ cùng một nguồn. Vì thế, hệ thần kinh dần học cách gắn sự gần gũi với chính con người mang đến bất ổn. Bộ não nhận quá nhiều tín hiệu mâu thuẫn về điều gì được xem là tình yêu và điều gì là hỗn loạn, để rồi cuối cùng bắt đầu nhầm lẫn giữa hai thứ.
Và khi khuôn mẫu ấy đã ăn sâu, những mối quan hệ không khớp với “bản đồ” rối ren đó có thể mang lại cảm giác trống trải lạ lùng. Tệ hơn, chúng thậm chí còn khiến ta thấy bất an. Sự êm đềm bị hiểu lầm thành nhàm chán, còn an toàn lại bị diễn dịch thành thiếu rung động.
Từ đó, nỗi đau quen thuộc thắng thế trước sự an toàn xa lạ. Việc nó gây tổn thương trở nên mờ nhạt hơn so với cảm giác thân quen mà nó mang lại. Còn điều chưa biết, dù khách quan có lành mạnh hơn, vẫn có thể khơi dậy lo âu chỉ bởi một lý do rất đơn giản: nó không quen thuộc.
Source: Transly Translation Agency / Unsplash
2. Sự điều kiện hóa
Trong một tổng quan năm 2025 đăng trên Clinical Neuropsychiatry, nhà tâm lý học Stephen Porges đã hệ thống lại nhiều năm nghiên cứu dựa trên Thuyết Đa Phế Vị nổi tiếng của ông. Theo lý thuyết này, hệ thần kinh tự chủ luôn không ngừng dò quét môi trường để tìm kiếm những tín hiệu an toàn hay tội phạm nguy hiểm, và phần lớn quá trình ấy diễn ra ở tầng sâu ngoài nhận thức của chúng ta.
Tuy nhiên, trong bài tổng quan đó, ông cũng nhấn mạnh rằng hệ thần kinh không chỉ phản ứng với những gì khách quan là an toàn. Nó còn phải tính đến những điều từng góp phần giúp ta sinh tồn trong quá khứ. Điều này có nghĩa là nếu sự độc hại trong quan hệ từng đi kèm với tình thương hay cảm giác được xoa dịu (dù những khoảnh khắc ấy rất chênh lệch), hệ thần kinh vẫn có thể học cách gắn các khuôn mẫu đó với sự gắn bó.
Nói cách khác, cơ thể ta dần quen với những nhịp điệu nhất định của mối quan hệ. Chẳng hạn, nó có thể đã quen với một người cũ luôn đẩy hệ thần kinh của ta vào trạng thái cảnh giác cao độ, rồi sau đó lại mang đến vài phút êm dịu khi họ quay về kết nối.
Nếu mối quan hệ ấy kéo dài đủ lâu, cơ thể có thể đã gom cảm giác mong chờ, nhẹ nhõm và gắn bó lại thành một khối không tách rời. Theo nghĩa đó, mối quan hệ không mang cảm giác “sống động” vì nó lành mạnh, mà vì nó liên tục kích hoạt, rồi tạm thời xoa dịu phản ứng căng thẳng trong ta. Khi đã bị điều kiện hóa bởi trò đuổi bắt ấy, ta rất dễ vô tình tìm lại nó dưới cái tên tưởng chừng là “bình thường”.
Thế nhưng, sự điều kiện hóa này không tự dưng biến mất vào ngày ta hiểu bằng lý trí rằng nó vốn không bình thường. Ta có thể biết rõ ai đó không phù hợp với mình mà vẫn cảm thấy bị kéo về phía họ. Bởi hệ thần kinh được nhào nặn bởi sự lặp lại; hiếm khi nó chịu nghe theo lập luận thuần lý.
Khi bước vào một mối quan hệ không còn những “công tắc” quen thuộc ấy, hệ thần kinh ban đầu có thể không nhận ra đó là nơi an toàn. Việc ở bên một người ổn định về cảm xúc, sẵn sàng hiện diện và dễ đoán có khi lại khiến ta bối rối, chỉ vì tất cả đều quá mới mẻ.
3. Tính dễ đoán về cảm xúc
Con người là sinh vật luôn tạo ra dự đoán. Về mặt sinh học và tiến hóa, ta được lập trình để liên tục hình dung điều gì sẽ xảy đến tiếp theo, đặc biệt trong các mối quan hệ gần gũi. Một tổng quan năm 2024 trên Journal of Child Psychology and Psychiatry cho thấy sự khó lường trong những năm đầu đời đóng vai trò lớn trong cách ta điều tiết căng thẳng, hình thành kỳ vọng cảm xúc và cách hành xử trong tình yêu khi trưởng thành.
Đáng chú ý, phần lớn tài liệu trong tổng quan ấy chỉ ra rằng chính sự khó lường, chứ không chỉ nghịch cảnh, đã đủ để khiến hệ thần kinh trở nên nhạy cảm quá mức. Nếu thuở nhỏ ta nhận những phản hồi cảm xúc thất thường từ người chăm sóc chính, bộ não buộc phải thích nghi bằng cách trở nên cảnh giác cao độ.
Từ đó, não bắt đầu bù đắp cho sự bất định bằng việc liên tục theo dõi, dự đoán và chuẩn bị; nó luôn trong trạng thái canh chừng bất cứ dấu hiệu nào báo trước một thay đổi trong bầu không khí cảm xúc. Nếu điều này trở thành chuẩn mực trong những năm tháng định hình con người — khi bộ não còn mềm dẻo nhất — thì việc sống trong trạng thái cảnh giác thường trực có thể trở thành “bình thường” của ta.
Bởi thế, ta có thể vô thức bị hút về những mối quan hệ tái hiện lại bức tranh cảm xúc ấy khi trưởng thành. Một lần nữa, không phải vì nó dễ chịu, mà vì sự hỗn loạn ấy đi theo một khuôn mẫu mà cơ thể tin rằng mình quen đối phó nhất. Nghe có vẻ lạ, nhưng ngay cả bất ổn cũng có thể trở nên dễ đoán nếu ta đã sống cùng nó đủ lâu.
Điều này giúp lý giải vì sao có người tự phá hỏng những mối quan hệ êm đềm hoặc cảm thấy bồn chồn khi ở trong đó. Sự dễ đoán mà không có kịch tính có thể gây choáng váng nếu hệ thần kinh của ta lớn lên giữa môi trường đầy biến động. Sự ổn định về cảm xúc không cung cấp những tín hiệu quen thuộc mà hệ thống bên trong đã học cách lần theo. Và thiếu những tín hiệu ấy, mối quan hệ có thể bị cảm nhận là sai, trong khi thực ra nó chỉ đơn giản là khác mà thôi.
Tác giả: Mark Travers Ph.D.
Nguồn: 3 Reasons Some People Keep Repeating Toxic Relationship Patterns | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com