NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Trong một gia đình ái kỷ, trẻ em có thể bị chất lên vai những cảm xúc tiêu cực bị phóng chiếu và cả những trách nhiệm của người lớn.
- Những đứa trẻ bị biến thành “dê tế thần” thường hình thành nhiều kiểu đối phó khác nhau, mỗi kiểu đều có điểm mạnh và mặt hạn chế riêng.
- Dù có thể phải chịu những tổn thương sâu sắc, “dê tế thần” cũng chính là người có khả năng cao nhất thoát khỏi hệ thống gia đình ấy.
Nói một cách đơn giản, “dê tế thần” là người bị nhắm đến một cách bất công, phải gánh chịu sự xấu hổ, cơn giận và những lời buộc tội mà người khác trút sang. Trong một gia đình ái kỷ thiếu hiểu biết về cảm xúc hoặc đầy biến động, việc một đứa trẻ bị chọn ra để liên tục làm “dê tế thần” là điều khá phổ biến.
Đứa trẻ ấy phải gánh trên vai những phóng chiếu tiêu cực của cha mẹ ái kỷ, tức là những cảm xúc, suy nghĩ và hành vi trong chính họ mà họ không muốn thừa nhận, đồng thời còn thường xuyên phải mang cả những trách nhiệm vốn thuộc về người lớn trong gia đình.
8 kiểu “dê tế thần” trong gia đình ái kỷ
Việc vì sao một đứa trẻ lại trở thành mục tiêu của sự đổ lỗi thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau như giới tính, thứ tự sinh trong gia đình, hay những đặc điểm tính cách riêng.
Những đứa trẻ bị biến thành “dê tế thần” thường phải tìm nhiều cách khác nhau để xoay xở với vai trò đầy đau đớn của mình trong một hệ thống gia đình rối loạn, đồng thời cố gắng giành lấy bất cứ chút công nhận nào có thể từ cha mẹ.
Bởi liên tục bị hạ thấp giá trị và lợi dụng, các “dê tế thần” thường gặp khó khăn trong việc xây dựng lòng tự trọng lành mạnh và những ranh giới cá nhân rõ ràng. Họ nhiều khi phải hy sinh rất nhiều cho bản thân, chỉ để mong đổi lấy chút chấp nhận mong manh, thứ mà trong ngôi nhà của họ thường được gọi là “tình yêu”, nhưng lại đi kèm vô số điều kiện.
Một đứa trẻ bị biến thành “dê tế thần” có thể mang một hoặc nhiều kiểu phản ứng thích nghi dưới đây. Ví dụ, một đứa trẻ phản kháng cũng có thể là người dám nói ra sự thật và bảo vệ người khác; hay một đứa trẻ giỏi giải quyết vấn đề cũng có thể đồng thời là người cầu toàn và/hoặc luôn chăm sóc người khác.
Trong một số gia đình, không chỉ một mà nhiều đứa trẻ có thể trở thành “dê tế thần”, đặc biệt khi có anh chị em rời khỏi nhà hoặc hoàn cảnh gia đình thay đổi.
Image: VGstockstudio/Shutterstock
1. Người Chăm Sóc
Những đứa trẻ “dê tế thần” đôi khi trở thành người chăm sóc về mặt cảm xúc và/hoặc thể chất cho một hoặc nhiều cha mẹ hoặc cha/mẹ kế. Chúng có thể đóng vai trò như người bạn thân thay thế, người bạn đời, nhà trị liệu, hay y tá cho người lớn trong gia đình.
Các em cũng thường được giao những trách nhiệm trong nhà như dọn dẹp, nấu ăn, chăm sóc em nhỏ, nhưng đồng thời lại thường xuyên bị trút giận và đổ lỗi cho mọi rắc rối của gia đình.
Những “dê tế thần” thuộc kiểu chăm sóc thường rất nhạy cảm và giàu lòng trắc ẩn. Khi trưởng thành, họ có thể trở thành những người chữa lành mạnh mẽ cho người khác. Tuy vậy, nếu họ tiếp tục đặt nhu cầu của người khác lên trước bản thân mình, họ dễ rơi vào lo âu, bỏ bê bản thân, cảm giác oán giận, và kiệt sức.
2. Người giải quyết vấn đề
Đứa trẻ “giải quyết vấn đề” thường là người đứng ra gánh vác mọi việc cho gia đình.
Trong những tình huống khủng hoảng, đứa trẻ này có thể thay người lớn xử lý mọi chuyện: đưa ra lời khuyên, quyết định thay cho cha mẹ, quản lý các công việc trong nhà, thậm chí tìm cách kiếm tiền phụ giúp gia đình.
Những “dê tế thần” kiểu này đôi khi nhận được sự công nhận tạm thời hoặc một khoảng lặng hiếm hoi không bị chỉ trích, khi chúng giải quyết được vấn đề. Nhưng giống như những người chăm sóc, chúng cũng đang bị khai thác vì những gì chúng làm được, trong khi nhu cầu và sự phát triển lành mạnh của chính mình lại bị bỏ quên.
Khi trưởng thành, họ thường thể hiện khả năng lãnh đạo vững vàng và năng lực đáng nể. Nhưng bên trong, họ lại dễ rơi vào trạng thái luôn cảnh giác quá mức trước nguy cơ, cảm thấy mình phải chịu trách nhiệm cho hạnh phúc của mọi người xung quanh, và thấy rất khó khăn khi phải nhờ người khác giúp đỡ.
3. Người bảo vệ
Những đứa trẻ trong vai trò người bảo vệ thường đứng ra che chở cho một người cha/mẹ hoặc những em nhỏ hơn trước sự lăng mạ bằng lời nói hoặc bạo lực thể chất từ người ái kỷ thống trị trong gia đình.
Có khi chúng làm điều này vì chính bản thân mình đã từng trải qua việc bị biến thành “dê tế thần”. Nhưng cũng có khi, chính việc dám đứng lên chống lại sự lạm dụng lại khiến chúng trở thành “dê tế thần” của cả hệ thống gia đình.
Khi trưởng thành, những người từng đối mặt với sự hung hăng của kẻ bạo hành thường trở thành những người đấu tranh mạnh mẽ và giàu lòng trắc ẩn cho công lý và những người yếu thế. Thế nhưng, họ cũng thường gặp khó khăn trong việc nhận ra giới hạn của bản thân, sự mong manh của mình, và nhu cầu được người khác nâng đỡ.
4. Người nói lên sự thật
Những đứa trẻ nhận ra và cố gắng nói về những rối loạn trong gia đình, như sự bất công, những cơn giận dữ bùng nổ, sự bỏ bê, hay việc xâm phạm ranh giới cá nhân, thực ra đang cố gắng hòa giải sự mâu thuẫn trong nhận thức giữa những gì chúng thật sự trải nghiệm và những điều phủ nhận hoặc bóp méo mà cha mẹ thao túng tâm lý của chúng cố áp đặt.
Cũng giống như những người bảo vệ, những đứa trẻ dám nói ra sự thật trong gia đình ái kỷ có thể bắt đầu đặt câu hỏi về hệ thống gia đình vì chính chúng bị biến thành “dê tế thần.” Nhưng cũng có khi, chính sự tỉnh táo và nhận thức rõ ràng của chúng lại bị xem như một mối đe dọa và vì thế, chúng càng bị nhắm tới để trở thành “dê tế thần”.
Những đứa trẻ này thường rất nhạy bén, sâu sắc, thậm chí có tầm nhìn vượt trước tuổi. Khi trưởng thành, họ có thể trở thành những người phân tích xã hội sắc sảo, nhà văn, người đấu tranh cho công lý, hoặc người dũng cảm vạch trần sự thật.
Thế nhưng, việc nhìn thấy nhiều điều hơn người khác cũng có thể khiến họ phải đối mặt với sự thất vọng, cảm giác cô đơn, và đôi khi là sự khó chịu từ những người vẫn muốn quay lưng trước những sự thật không dễ chịu.
5. Người cầu toàn / người thành tựu
Một số đứa trẻ bị biến thành “dê tế thần” cố gắng giành lấy sự công nhận, tránh bị chỉ trích, và chứng minh rằng những câu chuyện tiêu cực về mình là sai bằng cách theo đuổi sự hoàn hảo và thành tích vượt trội.
Những nỗ lực ấy đôi khi mang lại cho chúng một chút công nhận thoáng qua, hoặc một khoảng lặng ngắn ngủi không bị chú ý tiêu cực. Nhưng trong hầu hết trường hợp, rất ít điều mà “dê tế thần” làm được thực sự được gia đình nhìn nhận hay trân trọng.
Những người thuộc kiểu này thường rất có động lực, thông minh và nhiều tài năng. Họ có thể phát triển những năng lực đáng kể. Nhưng bên trong, họ thường phải sống cùng một “người phê phán nội tâm” rất khắc nghiệt, nhu cầu kiểm soát mạnh mẽ, và những tiêu chuẩn quá cao, không chỉ dành cho bản thân mà đôi khi còn cho cả người khác.
6. Kẻ nổi loạn
Những “dê tế thần” trong gia đình đôi khi phản ứng lại sự bất công của vai trò mình bằng cách hình thành thói quen chống đối liên tục với mọi hình thức kiểm soát hay quyền lực.
Vì không thể được đáp ứng nhu cầu của mình hoặc không có cơ hội xử lý sự bức bối theo cách lành mạnh, họ bù đắp cho cảm giác bất lực bằng hành vi thách thức và phản kháng.
Giống như những người nói lên sự thật, những kẻ nổi loạn thường được thúc đẩy bởi khát vọng công lý, và khi trưởng thành, họ có thể trở thành những người đấu tranh mạnh mẽ cho một lý tưởng hay một mục tiêu nào đó.
Nhưng nếu không nhận ra nguồn gốc của cơn giận trong mình và không tìm được cách tích cực để hướng năng lượng ấy, họ có thể rơi vào trạng thái mất phương hướng hoặc vô tình tự phá hoại chính mình.
7. Người sụp đổ
Một số đứa trẻ bị biến thành “dê tế thần” phải chịu đựng sự bỏ bê và ngược đãi quá khắc nghiệt, lại thiếu đi những nguồn nâng đỡ giúp chúng xây dựng sức mạnh nội tâm. Vì thế, chúng dần không thể phát triển lành mạnh. Khi lớn lên, điều này có thể dẫn đến nhiều hệ quả đau lòng: bất ổn tâm lý, bệnh tật kéo dài, ý nghĩ tự sát, phải sống trong các cơ sở chăm sóc, cảnh vô gia cư, chìm trong nghiện ngập, hoặc thậm chí vướng vào vòng lao lý.
Ở tuổi trưởng thành, cuộc đời của họ đôi khi đi theo một quỹ đạo đầy khủng hoảng lặp đi lặp lại hoặc một sự sụp đổ kéo dài và có thể kết thúc bi kịch bằng cái chết sớm do bệnh tật, nghiện ngập, tự sát, hay bạo lực. Những đứa trẻ bị xem là “khác biệt” theo một cách nào đó, chẳng hạn như người đồng tính hoặc có hệ thần kinh khác biệt, thường đặc biệt dễ trở thành mục tiêu của sự “dê tế thần” cực đoan, không chỉ trong gia đình mà cả trong xã hội rộng lớn.
8. Người ái kỷ ẩn mình
Trong các vai trò của trẻ em trong gia đình ái kỷ, đứa trẻ được nuông chiều và xem như “con cưng” thường có khả năng cao nhất phát triển tính cách ái kỷ. Tuy vậy, việc bị biến thành “dê tế thần” cũng có thể dẫn đến khuynh hướng ái kỷ, đặc biệt là dạng ái kỷ kín đáo.
Những đứa trẻ “dê tế thần” phát triển theo hướng này thường đã được huấn luyện để phục tùng quyền lực của một phụ huynh ái kỷ lộ rõ (và có thể cả anh chị em). Vì thế, chúng học cách che giấu cơn giận, cảm giác vượt trội và khát khao kiểm soát của mình dưới lớp vỏ công kích thụ động.
Khi trưởng thành, những người ái kỷ kín đáo từng là “dê tế thần” thường tự xem mình là nạn nhân, và đôi khi dùng câu chuyện ấy để nhận được sự cảm thông từ người khác — trong khi vô thức lặp lại chính sự bỏ bê và tổn thương mà họ từng trải qua khi lớn lên.
Con đường chữa lành
Trải nghiệm của một “dê tế thần” trong gia đình có thể vô cùng đau đớn và gây tổn thương sâu sắc đến lòng tự trọng cũng như sự hình thành bản sắc cá nhân.
Nhưng trong vai trò ấy cũng có những mầm mống cứu rỗi. Những “dê tế thần” thường là những người giàu lòng thấu cảm, có tư duy độc lập, năng lực mạnh mẽ và một cam kết sâu sắc với công lý.
Vị thế như một “người ngoài cuộc” trong gia đình đôi khi lại trở thành lợi thế. Nó thôi thúc họ đặt câu hỏi về hệ thống gia đình, và từng bước xây dựng sự độc lập khỏi nó. Đây chính là những bước quan trọng để chấm dứt vòng lặp tổn thương truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và bắt đầu hành trình hồi phục.
Con đường chữa lành của “dê tế thần” bắt đầu từ việc tạo dựng cảm giác an toàn và ổn định, xây dựng lòng tự trọng và những ranh giới lành mạnh, đồng thời thay thế các kiểu đối phó mang tính cưỡng ép bằng sự tự nhận thức, lòng trắc ẩn với chính mình, và những mối quan hệ qua lại công bằng, nuôi dưỡng lẫn nhau.
Tác giả: Julie L. Hall
Nguồn: 8 Types of Children Scapegoated by Narcissistic Families | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com