Xấu hổ là một trải nghiệm cảm xúc đau đớn và phức tạp, một cảm giác mà hầu hết chúng ta đều phải đối mặt ít nhất một lần trong đời. Không chỉ khiến tâm trí rối bời, cảm giác xấu hổ còn bám sâu vào cơ thể – đó có thể là một cơn nghẹn nơi cổ họng, một áp lực nặng trĩu nơi lồng ngực, hay một khoảng trống lạnh lẽo trong dạ dày. Xấu hổ thường đi kèm với những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, như “Mình có gì đó không ổn” hay “Mình thật tệ hại”.
Có những khoảnh khắc ta cảm thấy xấu hổ thoáng qua khi rơi vào tình huống cụ thể nào đó – chẳng hạn, khi ta lo sợ người khác đánh giá hoặc coi thường mình. Tuy nhiên, có những người phải mang theo cảm giác xấu hổ dai dẳng suốt cuộc đời. Họ không chỉ xấu hổ khi đứng trước người khác mà ngay cả khi chỉ có một mình, cảm giác đó cũng không buông tha. Chính dạng xấu hổ kéo dài này mới là điều khiến con người day dứt, đau khổ, và đây cũng là điều mà bài viết này muốn giúp bạn tháo gỡ.
Nguồn cơn của cảm giác xấu hổ
Xấu hổ dai dẳng có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân. Nhiều người mang theo cảm giác này từ những lời lẽ xem thường, miệt thị mà họ nhận được từ cha mẹ hay người chăm sóc thuở nhỏ. Một số khác có thể đã trải qua sự bạo hành về thể chất, lời nói hoặc cảm xúc, hoặc bị bỏ rơi, lãng quên. Cũng có người mang trong lòng nỗi xấu hổ về một phần bản sắc của mình – điều mà họ bị người khác chối bỏ hoặc chính bản thân họ cũng không thể chấp nhận. Ngoài ra, những biến cố quan trọng trong đời cũng có thể khiến ai đó cảm thấy mình là một con người “tồi tệ” hay “bị hư hỏng”.
Hãy thử nhìn vào câu chuyện của Alexia – một nhân vật được xây dựng dựa trên những con người có thật. Cô luôn mang trong mình cảm giác rằng có điều gì đó không ổn trong bộ não và tính cách của mình. Sự mặc cảm ấy có thể bắt nguồn từ tuổi thơ đầy tổn thương khi cô lớn lên trong một gia đình không hề yêu thương và từ những năm tháng bị bắt nạt không ngừng ở trường học. Alexia tin rằng nếu ai đó nhìn thấu con người thật của cô, họ sẽ lập tức quay lưng. Vì vậy, cô luôn giữ khoảng cách trong các mối quan hệ, che giấu suy nghĩ và cảm xúc của mình. Khi ở một mình, Alexia không thể chịu đựng được cảm giác trống trải. Cô tìm cách lấp đầy thời gian bằng việc lướt mạng xã hội không ngừng, ăn uống theo cảm xúc, ngủ vùi hoặc xem những chương trình truyền hình vô nghĩa – chỉ để tránh phải đối diện với chính mình trong im lặng.
Phân biệt xấu hổ với tội lỗi và bối rối
Xấu hổ có nhiều điểm tương đồng với những cảm xúc khó chịu khác, nhưng cũng có những khác biệt quan trọng. Chẳng hạn, cả xấu hổ và tội lỗi đều liên quan đến cảm giác sai trái hay tệ hại. Tuy nhiên, nếu nỗi day dứt xoay quanh một hành động cụ thể mà ta đã làm, đó là tội lỗi. Còn nếu ta cảm thấy bản thân mình là một con người tồi tệ ngay từ cốt lõi, đó chính là xấu hổ. Đôi khi, hai cảm giác này xuất hiện cùng lúc, nhưng xấu hổ thường được xem là đau đớn hơn. Các nghiên cứu cũng cho thấy xấu hổ có mối liên hệ chặt chẽ với các vấn đề sức khỏe tâm lý hơn là cảm giác tội lỗi.
Bối rối cũng là một loại cảm xúc liên quan đến sự tự nhận thức, nhưng nó chỉ mang tính nhất thời và thường gắn với những tình huống cụ thể. Trong khi đó, xấu hổ bám rễ sâu hơn, tạo nên những niềm tin tiêu cực về chính bản thân ta.
After the Misdeed (1885-90) by Jean Béraud. Courtesy the National Gallery London
Bạn có thể học cách nhận diện và đối diện với cảm giác xấu hổ
Xấu hổ bắt nguồn từ cách ta nhìn nhận bản thân trong mối quan hệ với người khác và cách ta tưởng tượng người khác nhìn mình như thế nào. Từ góc độ tiến hóa, sự sống còn của con người – từ chỗ trú ẩn, thức ăn đến việc duy trì nòi giống – từ lâu đã phụ thuộc vào khả năng gắn kết và duy trì vị trí trong cộng đồng. Dù cuộc sống ngày nay đã thay đổi rất nhiều so với hàng trăm nghìn năm trước, bộ não của chúng ta vẫn được lập trình để khao khát sự kết nối và thuộc về. Hạnh phúc của con người phần lớn vẫn gắn liền với các mối quan hệ và cộng đồng. Ngay cả trong thế giới hiện đại, cảm giác xấu hổ – chẳng hạn khi ta vô tình nói điều gì đó thiếu suy nghĩ và khiến người khác tổn thương – có thể trở thành một tín hiệu nhắc nhở ta điều chỉnh hành vi để duy trì sự gắn kết thay vì bị cô lập.
Thế nhưng, khi cảm giác xấu hổ trở thành một mô thức dai dẳng – khi ta tin rằng mình có điều gì đó sai trái, hư hỏng, không xứng đáng được yêu thương hay quan tâm như những người khác – nó có thể gây ra nỗi khổ tâm sâu sắc. Xấu hổ có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều rối loạn tâm lý, bao gồm trầm cảm, lo âu, rối loạn ăn uống, rối loạn nhân cách và những chấn thương tâm lý do căng thẳng kéo dài. Ngay cả khi không rơi vào tình trạng bệnh lý, một cảm giác xấu hổ mạnh mẽ và thường trực cũng có thể khiến ta đau khổ, tự ti và cô lập với thế giới xung quanh. Nó len lỏi vào những khía cạnh quan trọng của cuộc sống như tình yêu, công việc hay học tập. Dù xấu hổ là một trải nghiệm phổ biến của con người, nếu ta không đặt câu hỏi về nó, không kiểm soát hay điều chỉnh, nó có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng.
Là những nhà trị liệu tâm lý thường xuyên làm việc với khách hàng mang nặng cảm giác xấu hổ, chúng tôi viết bài này với mong muốn ma