NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Nghiên cứu của chúng tôi tìm hiểu vì sao cảm nhận chủ quan về thời gian trong mười năm vừa qua lại tăng tốc khi con người già đi.
- Chúng tôi không tìm thấy mối liên hệ nào giữa cảm giác thời gian trôi nhanh trong mười năm qua và số lượng ký ức tự truyện mà một người có.
- Càng lớn tuổi, mọi người càng mô tả ký ức của mình là sống động và giàu ý nghĩa hơn so với người trẻ.
- Sự suy giảm dần dần của các năng lực nhận thức dẫn đến cảm giác mười năm vừa qua trôi qua nhanh hơn khi ta già đi.
Người trưởng thành thường than thở rằng thời gian dường như tăng tốc theo tuổi tác. Những mùa hè thuở nhỏ từng dài bất tận; vậy mà giờ đây, Giáng sinh dường như vừa mới đến đã lại quay về. Cảm giác “thời gian trôi nhanh” khi ta lớn tuổi gần như đã trở thành một niềm tin phổ biến, và việc nhìn lại dòng chảy của mười năm vừa qua đặc biệt hé lộ nhiều điều: trong nhiều nghiên cứu suốt 20 năm gần đây, con người cho biết mười năm gần nhất của đời mình dường như trôi qua nhanh hơn khi họ càng nhiều tuổi. Khảo sát ban đầu của tôi tại Đức và Áo (Wittmann & Lehnhoff, 2005) sau đó được lặp lại với người tham gia ở Hà Lan, New Zealand, Canada và Nhật Bản. Như tôi từng trình bày trong một bài viết trước trên Psychology Today, ở các quốc gia công nghiệp hóa, khuynh hướng này rất rõ ràng: mười năm cuối đời ngày càng được cảm nhận là trôi nhanh hơn khi ta già đi. Điều đáng kinh ngạc là phát hiện này đã được lặp lại nhiều lần, trong bối cảnh khoa học đang đối mặt với “khủng hoảng tái lập”, khi nhiều kết quả thực nghiệm không thể tái tạo trong các nghiên cứu tiếp theo. Một số nghiên cứu cũng cho thấy ba năm hoặc năm năm gần nhất của cuộc đời cũng nhạy cảm với hiệu ứng tuổi tác này, nhưng kỳ lạ thay, riêng năm vừa qua thì không.
Cảm nhận hồi tưởng của chúng ta về thời gian gắn chặt với ký ức: những giai đoạn giàu trải nghiệm mới mẻ, quan trọng thường được cảm nhận là dài hơn, trong khi sự lặp lại thường nhật khiến thời gian như co rút lại. Nguyên lý này có thể giải thích tác động của tuổi tác lên thời gian chủ quan. Tuổi thơ, tuổi thiếu niên và những năm đầu trưởng thành tràn ngập những “lần đầu tiên”, những bước nhảy sinh học và tâm lý, kỹ năng mới, nơi chốn mới, mối quan hệ mới, mỗi điều đều in dấu nặng nề vào ký ức. Khi năm tháng trôi qua, thói quen dần thay thế sự mới mẻ, và ngay cả những thay đổi trong công việc hay những chuyến đi xa cũng khó lòng tái tạo được cường độ của những cột mốc đầu đời. Khi số sự kiện mang ý nghĩa giảm đi, thời gian chủ quan dường như tăng tốc theo tuổi tác.
Image: PeopleImages/Shutterstock
Đó là hiểu biết chung vào thời điểm Alice Teghil và Maddalena Boccia tại Đại học Sapienza ở Rome, cùng nhóm của tôi tại Viện Nghiên cứu Các Lĩnh vực Biên của Tâm lý học ở Freiburg, bắt tay kiểm chứng liệu giả thuyết ký ức đứng sau hiệu ứng lão hóa này có thực sự đúng hay không, một điều trước đây chưa từng được kiểm tra trực tiếp. Bên cạnh việc đánh giá cảm giác mười năm và một năm vừa qua trôi nhanh hay chậm, chúng tôi còn thu thập các ký ức tự truyện trong những giai đoạn đó và đo lường chức năng nhận thức. Các chỉ số bao gồm tốc độ xử lý, trí nhớ tức thời và ngắn hạn, cũng như khả năng chú ý – những năng lực vốn suy giảm đều đặn theo tuổi tác. Tổng cộng, chúng tôi khảo sát 120 người trưởng thành từ 20 đến 91 tuổi tại Freiburg, Zurich và Rome, với 60 người ở mỗi nhóm ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu hiện đã được công bố dưới dạng bản thảo tiền in trên PsyArXiv.
Trọng tâm của nghiên cứu xoay quanh một câu hỏi giản dị: liệu thời gian có cảm giác trôi nhanh hơn vì chúng ta nhớ lại ít sự kiện đời sống hơn không? Thật bất ngờ, câu trả lời là không. Chúng tôi không tìm thấy mối liên hệ nào giữa cảm giác mười năm vừa qua trôi nhanh đến mức nào và số lượng ký ức tự truyện (những ký ức mang ý nghĩa cá nhân) mà một người có thể nhớ lại từ thập kỷ đó. Ngay cả phẩm chất của ký ức, độ sống động hay tầm quan trọng cá nhân, cũng không liên quan đến cảm giác thời gian tăng tốc. Trái lại, người lớn tuổi còn mô tả ký ức của mình là sống động và giàu ý nghĩa hơn so với người trẻ. Dường như khi già đi, chúng ta không mất đi sự phong phú của trải nghiệm; thậm chí còn thưởng thức nó sâu hơn. Theo một cách nào đó, đây là lời nhắc nhở lặng lẽ để ta biết trân trọng hiện tại – carpe diem – và rằng tuổi tác không làm ký ức phai nhạt, mà làm nó lắng sâu hơn. Một bước ngoặt bất ngờ và đầy khích lệ trong nghiên cứu của chúng tôi.
Vậy điều gì thực sự khiến thời gian có vẻ trôi nhanh hơn khi ta già đi? Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra một yếu tố then chốt: sự suy giảm dần của một số năng lực nhận thức. Những người tham gia lớn tuổi hơn, đặc biệt là những người đạt điểm thấp hơn trong các bài kiểm tra yêu cầu nhớ lại lời nói sau một khoảng trễ, chính là những người cảm nhận mười năm vừa qua đã vụt qua nhanh hơn. Sự suy giảm nhận thức bắt đầu đâu đó sau tuổi 30, ở mức tối thiểu nhưng có thể đo lường được, và rõ rệt hơn sau tuổi 50. Lý giải khá đơn giản: khi các sự kiện đời thường không còn được mã hóa chi tiết như trước, “mật độ” ký ức của một thập kỷ trở nên thưa thớt. Khi ngoảnh nhìn lại, hồ sơ ký ức mỏng ấy khiến năm tháng như bị nén lại. Điều quan trọng là điều này không làm suy giảm những ký ức tự truyện giàu ý nghĩa, những câu chuyện cảm xúc và trải nghiệm đỉnh cao mà ta mang theo suốt đời. Chúng vẫn đậm đà và nguyên vẹn, ngay cả khi những chi tiết vụn vặt dần phai.
Nghiên cứu này là một ví dụ điển hình cho cách khoa học vận hành thông qua khả năng bị phản bác. Chúng tôi bắt đầu với một giả thuyết rõ ràng: rằng con người nhớ lại ít sự kiện tự truyện hơn trong mười năm vừa qua khi họ già đi, và sự thưa thớt ấy sẽ giải thích vì sao thời gian có cảm giác trôi nhanh. Dữ liệu đã chứng minh chúng tôi sai. Thay vào đó, chúng tôi phát hiện rằng sự suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi tác, đặc biệt là khả năng tiếp nhận thông tin mới, giúp lý giải vì sao thập kỷ vừa qua có thể cảm giác như vụt qua. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần câu chuyện; những yếu tố khác, chưa được đo lường, cũng sẽ góp phần vào mối liên hệ giữa lão hóa và sự tăng tốc của thời gian chủ quan.
Tin vui đến theo hai cách. Thứ nhất, người lớn tuổi thực sự trân quý những trải nghiệm có ý nghĩa của mình hơn, nhớ lại chúng với chiều sâu và sự phong phú lớn hơn. Thứ hai, chúng ta không hề bất lực: duy trì vận động thể chất, kết nối xã hội, gắn bó cảm xúc và kích thích trí tuệ đều là những yếu tố đã được biết đến có tác dụng bảo vệ trước sự suy giảm nhận thức. Nói cách khác, sống trọn vẹn bên những con người ta yêu quý có thể giúp cả tâm trí ta thêm sắc bén, lẫn cảm nhận về thời gian trở nên rộng rãi và thong thả hơn.
References
Teghil A, Wittmann S, Lifrieri A, Saad S, Boccia M, Wittmann M (2025). Memory encoding for new information, not autobiographical memory load, predicts age-related acceleration in subjective time passage over the last decade. PsyArXiv https://doi.org/10.31234/osf.io/kd76j_v2
Wittmann M, Lehnhoff S. (2005). Age effects in perception of time. Psychological Reports 97, 921–935.
Tác giả: Marc Wittmann Ph.D.
Nguồn: The Real Reason Our Later Years Seem to Fly By | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com