Ý CHÍNH
- Hối tiếc có thể là một cảm xúc vô cùng dai dẳng. Đó cũng là một cảm xúc mang tính toàn nhân loại.
- Con người thường hối tiếc về những việc mình đã không làm, hoặc mang những nỗi hối tiếc về đạo đức và các mối quan hệ.
- "Điện thoại Gió" của Nhật Bản, nơi mọi người dùng để "trò chuyện" với những người đã khuất, mở ra một con đường giúp chữa lành tổn thương từ sự hối tiếc.
Đôi khi sự minh triết lại xuất hiện ở những nơi ta ít ngờ tới nhất. Tôi đang đi dạo trên một con phố sầm uất ở Cambridge, bang Massachusetts, bước qua một người đàn ông vô gia cư đang lấy chiếc ghế công viên làm chốn nương thân tạm thời. Tấm biển viết tay của ông khiến tôi khựng lại ngay giữa chừng: “Cơn đau chỉ là tạm thời, hối tiếc mới là mãi mãi.”
Cảm giác ấy quen thuộc đến nhói lòng. Khoảng một năm trước, nhà kinh doanh nhà hàng nổi tiếng Keith McNally đã viết một cuốn sách tội phạm học bán chạy nhất với tựa đề tóm gọn cảm xúc ấy một cách khó quên: Tôi hối tiếc về gần như mọi thứ. Là một nhà tâm lý học lâm sàng, tôi thường nghiêng mình trầm ngâm trước việc con người ta khó buông bỏ sự hối tiếc đến nhường nào. Người ta thường rơi vào vòng lặp suy ngẫm tiêu cực về cảm xúc này, cứ lặp đi lặp lại câu chuyện ấy trong suốt một liệu trình điều trị dài hạn.
Điều gì khiến chúng ta cảm thấy hối tiếc?
Tôi đã điểm lại các nghiên cứu gần đây. Hối tiếc được xem là một cảm xúc mang tính toàn nhân loại. Tuy nhiên, nó có thể giúp chúng ta học hỏi từ những sai lầm, bởi việc thừa nhận sai sót sẽ định hướng để ta đưa ra những lựa chọn tốt hơn. Những điều con người ta hối tiếc vô cùng đa dạng. Đó là sự thụ động, không dám nắm bắt cơ hội trong một mối quan hệ hay công việc. Đó cũng là những hối tiếc về mặt đạo đức - không làm điều đúng đắn, và những hối tiếc về sự gắn kết – lơ là hoặc làm đổ vỡ các mối quan hệ.
Khi nhìn lại danh sách tội phạm học các ca bệnh của mình, tôi thấy những chủ đề này xuất hiện lặp đi lặp lại. Một bệnh nhân giờ đã ở tuổi 80, thường xuyên nhắc lại vụ tự tử của người anh trai, mặc dù bà đã làm tất cả những gì có thể để giữ ông ở lại với cuộc đời. Và vì chúng tôi đã nhiều lần đào sâu lại câu chuyện này, tôi lo lắng rằng mình chẳng còn điều gì mới mẻ để sẻ chia. Một thân chủ khác lại hối tiếc vì đã không dành nhiều thời gian hơn cho người bạn thân nhất của mình, người đã trải qua một cái chết dài đầy đau đớn vì bệnh Alzheimer.
Tôi đã nhiều lần trăn trở tại sao sự hối tiếc lại dai dẳng đến vậy. Và quan trọng hơn cả về mặt thực tiễn, chúng ta có thể làm gì để xoa dịu niềm đau ấy? Một vị Thiền sư tài ba mà tôi đang theo học, Roshi Jon Joseph, gần đây đã viết một bài đăng truyền cảm hứng cho tôi. Trong bài luận đầy gợi cảm xúc này, thầy kể về một cabin điện thoại ở ngoại ô Otsuchi, Nhật Bản, được gọi là “Điện thoại Gió”. Nó không hề kết nối với bất kỳ đường dây điện thoại nào. Nó được tạo ra sau trận động đất năm 2011 đã cướp đi sinh mạng của 10% dân số nơi đây. Hàng nghìn người đã đến đây để trò chuyện với những người thân yêu đã khuất của mình.
Tôi cứ suy nghĩ mãi về tiềm năng xoa dịu mà cabin điện thoại màu trắng ấy nắm giữ. Rõ ràng, tôi không thể cùng bệnh nhân của mình sang tận Nhật Bản. Tuy nhiên, tôi đã dành nhiều năm ở cao học để nghiên cứu và viết về các phương pháp chữa lành bản địa và liên văn hóa cho một đề tài nghiên cứu lớn về tiềm năng con người. Nhờ nền tảng này, tư duy của tôi không bị bó hẹp trong những liệu pháp tâm lý truyền thống phương Tây như học thuyết Freud hay liệu pháp hành vi nhận thức (CBT).
Một ngày nọ, thân chủ của tôi nói rằng cô ấy cần giải tỏa nỗi lòng về người bạn “Mary” của mình. Cô ấy lại rơi vào tình trạng mất ngủ và liên tục gặp ác mộng. Bữa giờ trị liệu dường như không hiệu quả: Liệu đã đến lúc phải dùng đến thuốc?
“Chúng ta hãy thử thêm một cách này nữa xem sao,” tôi gợi ý và kể cho cô ấy nghe về “Điện thoại Gió” (đây coi như cú đánh cược cuối cùng của tôi, nói vui một chút để giải tỏa bớt không khí căng thẳng). Chúng tôi tưởng tượng rằng một chiếc Điện thoại Gió đang đặt ngay trong phòng khám của tôi. Cô ấy làm động tác như đang nhấc máy, và rồi những lời bộc bạch tuôn trào không ngừng: Cô ấy đã bị dằn dặc bởi những điều chưa kịp nói; cô ấy yêu Mary đến nhường nào; cô ấy vẫn thường trò chuyện với Mary trong tâm trí, nhất là những lúc đêm về. Cô ấy nhớ Mary đến mòn mỏi. Cô ấy cứ thế bộc bạch hết những chất chứa bao lâu nay chưa từng cất thành lời. Khi cuộc trò chuyện kết thúc, cả hai chúng tôi đều nghẹn ngào nước mắt. Câu chuyện đó đã diễn ra từ vài tháng trước.
Gần đây, tôi hỏi cô ấy hiện cảm thấy thế nào về sự ra đi của Mary. “Tôi cũng không biết điều gì ở chiếc Điện thoại Gió đã làm được điều đó nữa,” cô ấy nhún vai, “nhưng tôi cảm thấy như mình đã thực sự kết nối được với cô ấy, rằng chúng tôi đã thực sự trò chuyện, và nỗi đau dai dẳng, nhức nhối ấy đã được xoa dịu.” Cô ấy lặng đi một chút rồi đùa: “Cảm ơn bác sĩ vì đã nghĩ vượt ra khỏi chiếc cabin điện thoại thông thường nhé.”
Chúng ta chẳng thể nào khẳng định chắc chắn điều gì thực sự mang lại sự chữa lành, nhưng tôi đã áp dụng ý tưởng về cabin điện thoại này cho nhiều người và cũng đã tự mình trải nghiệm, khi đối diện với những điều chưa trọn vẹn xung quanh sự ra đi gần đây của mẹ tôi và những nỗi hối tiếc khôn nguôi của chính mình. Thực ra, "những chiếc điện thoại gió" hóa ra đã được dựng lên ở khắp nơi trên thế giới. Có một điều gì đó trong hình ảnh ẩn dụ này chạm sâu vào tâm khảm con người, bất kể họ mang nền văn hóa nào đi chăng nữa.
Các nguyên tắc cốt lõi giúp chuyển hóa cảm giác hối tiếc
Trong quá trình đồng hành cùng mọi người để giúp họ chuyển hóa nỗi hối tiếc, tôi luôn dựa vào 3 nguyên tắc định hướng:
- Thừa nhận nó. Đừng dồn nén hay đè nén những gì đã xảy ra.
- Thực hành lòng trắc ẩn với bản thân. Tất cả chúng ta đều bất toàn và ai cũng có những điều tiếc nuối. Như một vị Thiền sư từng hóm hỉnh nói: “Cuộc đời chỉ là hết sai lầm này đến sai lầm khác mà thôi.”
- Tái định hình nhận thức. Chúng ta có thể rút ra bài học từ những sai lầm của mình, và như các thầy dạy thiền thường nhắc nhở, chúng ta luôn có thể bắt đầu lại từ đầu.
Tôi không tin rằng hối tiếc là một bản án vĩnh viễn. Và điều quan trọng hơn cả, tôi tin rằng sự chữa lành luôn luôn có thể diễn ra, dù hiếm khi nào nó lại là một hành trình đơn giản.
Theo tamlyhoctoipham.com