NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Các triệu chứng của ADHD có thể được chia nhỏ thành 9 nhóm khác nhau.
- Một số nhóm chưa được mô tả đầy đủ trong các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện tại.
- Có những nhóm triệu chứng thậm chí hoàn toàn vắng bóng trong bảng tiêu chuẩn này.
- Việc mở rộng tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên trải nghiệm thực tế của người bệnh sẽ giúp quá trình can thiệp đạt hiệu quả tốt hơn.
Thông thường, ADHD (Hội chứng Tăng động Giảm chú ý) được biết đến với hai hoặc ba "nhóm biểu hiện" lớn: Mất tập trung, tăng động và hấp tấp. Trong đó, tăng động và hấp tấp thường được xếp chung với nhau.
Tuy nhiên, một nghiên cứu định tính mới đây đã khẳng định lại điều mà giới chuyên môn đã quan sát bấy lâu: Có nhiều nhóm triệu chứng khác định nghĩa nên ADHD mà không phải tất cả đều nằm trong cuốn "từ điển" chẩn đoán DSM. Qua việc phân tích sâu vào trải nghiệm của những người trưởng thành mắc ADHD, nghiên cứu đã chỉ ra 9 nhóm triệu chứng cụ thể. Bên cạnh "bộ ba" quen thuộc là mất tập trung, tăng động và hấp tấp, 6 nhóm còn lại thường chỉ được nhắc đến thoáng qua hoặc bị bỏ sót hoàn toàn. Dưới đây là các nhóm đó:
1. Sự bừa bộn và thiếu ngăn nắp
Đây là tình trạng một người gặp khó khăn trong việc sắp xếp mọi thứ theo thứ tự hoặc giữ cho cuộc sống ổn định. Ở trẻ em, điều này biểu hiện qua việc hay làm mất bài tập về nhà hoặc ghi chép lộn xộn. Với người lớn, đó là sự chật vật để giữ nhà cửa gọn gàng, hay thất lạc đồ đạc hoặc khó khăn khi lập kế hoạch. Hệ lụy của nó không chỉ dừng lại ở không gian sống mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến công việc và sự nghiệp. Đối với người trong cuộc, sự bừa bộn thường đi kèm với cảm giác bị quá tải và kiệt sức. Dù được nhắc đến đôi chút trong DSM, nhưng mức độ ảnh hưởng thực tế của nó vẫn chưa được phản ánh đầy đủ.
2. Sự hay quên
Bảng tiêu chuẩn DSM có nhắc đến việc hay quên các hoạt động hằng ngày (như làm việc nhà, đi chợ, đóng hóa đơn...); nhưng thực tế, sự hay quên ở người ADHD rộng hơn thế nhiều. Nó có thể bao gồm việc khó ghi nhớ các cuộc hẹn, chật vật để nhớ lại những sự kiện mới xảy ra (hoặc chuyện cũ), khó tiếp nhận thông tin mới, hay thậm chí quên tên người đang đối thoại trực tiếp. Có người còn hay mất đồ vì không tài nào nhớ nổi mình đã đặt chúng ở đâu. Dù chỉ được điểm qua một cách sơ lược, nhưng sự hay quên ở người ADHD thực chất sâu sắc và phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ đơn giản là "quên làm việc nhà".
Image: syedfahadghazanfar/Shutterstock
3. Khó khăn trong việc bắt tay vào hành động
Những người có ADHD thường gặp trở ngại lớn trong việc "kích hoạt" bản thân, điều mà giới chuyên môn hay gọi là rối loạn chức năng điều hành, hay dân dã hơn là "sự tê liệt" của người ADHD. Đó là cảm giác cực kỳ khó khăn để bắt đầu và hoàn thành một việc gì đó, kể cả những việc quan trọng hay những việc mình vốn thấy thú vị. Bảng tiêu chuẩn DSM thường chỉ mô tả sự né tránh đối với các nhiệm vụ gây khó chịu, chẳng hạn như những việc đòi hỏi động não nhiều hoặc làm việc nhà. Thế nhưng, trải nghiệm thực tế của người ADHD còn nặng nề hơn thế. Nhiều người chia sẻ rằng họ cảm thấy như bị "mắc kẹt", một trạng thái ì trệ mà ở đó, thứ duy nhất có thể thúc đẩy họ cử động là cảm giác khẩn cấp, áp lực từ bên ngoài hoặc sự hỗ trợ từ người khác. Sự thiếu hụt động lực tự thân này vốn là cốt lõi trong trải nghiệm ADHD, nhưng vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay.
4. Khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc
Những trở ngại trong việc quản lý cảm xúc xuất hiện rất nhiều trong các nghiên cứu khoa học, nhưng lại chưa được nhắc đến hay đưa vào tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức. Người trong cuộc thường chia sẻ về sự mãnh liệt quá mức trong cảm xúc của họ; thậm chí có người cảm thấy kiệt sức ngay cả sau khi trải qua những niềm vui quá lớn. Số khác lại gặp phải những đợt sóng cảm xúc trồi sụt thất thường, điều này tự nó đã gây ra sự mệt mỏi. Nhiều người cũng thừa nhận rằng cơn giận là thứ khó kiểm soát nhất, hoặc họ dễ bị tổn thương sâu sắc trước những cảm giác (dù là mơ hồ) rằng mình đang bị khước từ.
5. Cảm nhận về thời gian
Rất nhiều người tham gia nghiên cứu cho biết ADHD ảnh hưởng trực tiếp đến cách họ cảm nhận về thời gian. Điều này hoàn toàn trùng khớp với các báo cáo trước đây, cho thấy người có ADHD gặp khó khăn hơn trong việc ước lượng một công việc sẽ mất bao lâu, hay thậm chí là cảm nhận kim đồng hồ đang trôi nhanh hay chậm. Họ có thể thấy thời gian như tuột khỏi tầm tay khi không chú ý đến nó, đặc biệt là khi đang rơi vào trạng thái "siêu tập trung". Khó khăn trong việc ước tính thời gian cũng ảnh hưởng đến cách họ nhìn nhận công việc: họ có thể phóng đại thời gian cần thiết cho một việc nhàm chán, dẫn đến tâm lý né tránh; hoặc lại đánh giá quá thấp thời gian cho một việc họ thích, dẫn đến những rắc rối như trễ hạn chót hay lỡ dở kế hoạch.
6. Giấc ngủ
Nhiều người có ADHD chia sẻ rằng họ thường xuyên gặp khó khăn với giấc ngủ. Từ các nghiên cứu trước đây, chúng ta biết rằng những người mắc hội chứng này dễ gặp tình trạng rối loạn nhịp sinh học (ngủ muộn hơn bình thường), dẫn đến hệ quả là sự mệt mỏi vào ban ngày, buồn ngủ hoặc dễ cáu gắt hơn. Nhiều người cũng tâm sự rằng họ rất khó dỗ giấc nồng vì tâm trí cứ mải miết với những suy nghĩ miên man và trạng thái "tăng động" trong suy nghĩ. Dù hiện nay vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn liệu vấn đề giấc ngủ là một bệnh lý đi kèm hay là một triệu chứng trực tiếp của ADHD, nhưng việc ghi nhận chúng vẫn rất quan trọng trong quá trình chẩn đoán.
Dù các nghiên cứu về ADHD vẫn đang tiếp diễn, nhưng những nghiên cứu định tính tập trung vào trải nghiệm thực tế của người bệnh là vô cùng thiết yếu. Nhiều tiêu chuẩn chẩn đoán trước đây vốn được xây dựng dựa trên sự quan sát từ bên ngoài, nhưng các nghiên cứu mới đang chỉ ra rằng có rất nhiều trải nghiệm cốt lõi của ADHD không thể nhìn thấy bằng mắt thường, mà chỉ có thể được thấu hiểu qua lời kể của người trong cuộc. Những nghiên cứu này cho thấy thế giới nội tâm của người ADHD rộng lớn và phức tạp hơn rất nhiều so với những gì các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện tại thể hiện.
Việc bổ sung những yếu tố do chính người bệnh chia sẻ có thể giúp chúng ta thấu hiểu ADHD một cách toàn diện hơn, từ đó cải thiện quy trình chẩn đoán. Trong bối cảnh nhiều nghiên cứu cho thấy ADHD vẫn đang bị bỏ sót, việc mở rộng phạm vi của các tiêu chuẩn chẩn đoán có thể là bước đi đầu tiên đúng đắn để giúp thêm nhiều người nhận được sự hỗ trợ mà họ thực sự cần.
Tác giả: Ludovico Saint Amour di Chanaz Ph.D.
References
Chua IJJ, Salmon C, Vinnicombe J, Bowen J, McNicholas F, Adamis D, Jayasooriya T, Das S, Johnson K. "ADHD symptom manifestation in adulthood: moving beyond conceptualisations of inattention and hyperactivity/impulsivity." Ir J Psychol Med. 2026 Feb 5:1-8. doi: 10.1017/ipm.2026.10175. Epub ahead of print. PMID: 41640011.
Nguồn: New Study Finds That ADHD Has 9 Categories of Symptoms | Psychology Today
Tìm đọc sách tội phạm học Hiểu Về ADHD - Vượt Qua Thách Thức Và Phát Triển Cùng Rối Loạn Tăng Động Giảm Chú Ý
https://s.shopee.vn/AADr55o3Q0
Theo tamlyhoctoipham.com