NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Con người thường có xu hướng liên tưởng âm thanh "bouba" với những hình khối mềm mại và âm thanh "kiki" với những hình sắc nhọn.
- Một nghiên cứu mới đây đã đặt ra câu hỏi: Liệu sự kết nối đa giác quan này có tồn tại ở những chú gà con vừa mới chào đời hay không?
- Kết quả cho thấy gà con cũng có những liên tưởng tương tự, điều này thách thức quan niệm cho rằng hiệu ứng "bouba-kiki" vốn chỉ dựa trên nền tảng ngôn ngữ của con người.
Vào năm 1947, nhà tâm lý học người Đức Wolfgang Köhler đã phát hiện ra rằng con người chúng ta luôn có một sợi dây liên kết tự nhiên giữa những âm thanh nghe được với những hình ảnh nhìn thấy. Trong nghiên cứu sơ khai của mình, ông nhận thấy những người tham gia luôn mặc định âm thanh "Maluma" đi đôi với một hình tròn trịa, còn "Takete" thì phải thuộc về một hình gai góc (Köhler, 1947). Nhiều thập kỷ sau, hai nhà khoa học Ramachandran và Hubbard (2001) cũng tìm thấy sự tương đồng này qua hai âm thanh "bouba" và "kiki". Khi được yêu cầu ghép cặp âm thanh với hình ảnh, có đến 95% người tham gia đã chọn hình tròn cho "bouba" và hình răng cưa cho "kiki", dù trước đó họ chưa từng nhìn thấy những hình khối này bao giờ.
Sự phổ biến kỳ lạ của việc "nghe âm thanh đoán hình dáng" này đã khiến các nhà lý thuyết tin rằng, có lẽ giữa âm thanh và ý nghĩa luôn tồn tại những mối liên hệ mật thiết, vốn là nền móng cho sự tiến hóa của ngôn ngữ loài người. Nói cách khác, việc chúng ta đặt tên cho sự vật có thể không phải là ngẫu nhiên, mà nó phản ánh cách các kích thích này cùng xuất hiện trong môi trường sống. Hãy thử tưởng tượng hai hình khối trong hình dưới đây cùng lăn xuống một con dốc: hình khối mềm mại bên trái có thể tạo ra tiếng động êm ái, trầm đục kiểu như "bouba", trong khi hình sắc nhọn bên phải chắc chắn sẽ tạo ra những âm thanh đanh và sắc tựa như "kiki".
Source: Nicolas Davidenko
Theo giả thuyết này, con người dần nhặt nhạnh những mối liên kết đó từ trải nghiệm sống, và chính chúng đã âm thầm nhào nặn nên cách chúng ta tạo ra ngôn ngữ.
Tuy nhiên, một thí nghiệm mới tìm hiểu về sự giao thoa cảm giác ở những chú gà con đã thách thức quan niệm này. Trong số báo Science tháng này, Maria Loconsole và các cộng sự từ Đại học Padova đã công bố nghiên cứu thực hiện trên gà con (gà 3 ngày tuổi ở nghiên cứu 1 và gà vừa mới nở ở nghiên cứu 2). Ở bài thử nghiệm đầu tiên, 42 chú gà con được huấn luyện để tiến về phía một hình khối có cả phần mềm mại lẫn sắc nhọn để nhận phần thưởng là thức ăn. Sau đó, các chú gà bước vào 24 lần thử: hai hình khối (một tròn trịa, một gai góc) xuất hiện cạnh nhau, trong khi loa phát ra âm thanh "bouba" hoặc "kiki". Kết quả cho thấy một sự ưu tiên rõ rệt: các chú gà có xu hướng tiến về phía hình gai góc khi nghe tiếng "kiki" (56%) và tìm đến hình mềm mại khi nghe tiếng "bouba" (66%).
Trong nghiên cứu thứ hai, 40 chú gà con vừa mới chào đời (chưa đầy 24 tiếng sau khi nở) được cho làm quen với hình khối hỗn hợp như ở nghiên cứu 1, nhưng lần này không có phần thưởng thức ăn. Sau đó, các chú gà cũng đứng trước hai lựa chọn hình dáng trong khi âm thanh "bouba" hoặc "kiki" vang lên. Các nhà khoa học nhận thấy rằng, có đến 80% số gà nghe tiếng "bouba" đã chọn tiến về phía hình tròn đầu tiên, trong khi ở nhóm nghe tiếng "kiki", con số này chỉ là 25%.
Tổng kết lại, những kết quả này là minh chứng đầy thuyết phục rằng một số mối liên hệ giữa âm thanh và ý nghĩa không cần qua trường lớp hay học hỏi mà có, và chúng cũng không phải là "đặc quyền" của riêng con người. Những chú gà con trong nghiên cứu dù chưa từng tiếp xúc với các tác nhân này trước đó, nhưng bằng cách nào đó, tâm hồn non nớt của chúng đã tự biết gắn kết "bouba" với sự tròn trịa và "kiki" với nét sắc sảo. Dẫu ấn tượng là thế, chúng ta cũng cần lưu ý rằng một số nghiên cứu khác đã không tìm thấy sự liên tưởng tương tự ở các loài động vật khác, kể cả linh trưởng (theo Margiotudi và cộng sự, 2019). Vì vậy, sự gắn kết âm thanh - ý nghĩa cụ thể này không hẳn là phổ quát cho mọi loài. Những nghiên cứu trong tương lai sẽ cần định hình rõ hơn: đâu là những cảm giác giao thoa mang tính bản năng từ lúc mới lọt lòng, và đâu là những điều chúng ta học được từ thế giới rộng lớn ngoài kia.
References
Köhler, W. (1947). Gestalt psychology; an introduction to new concepts in modern psychology, Rev.
Ramachandran, V. S., & Hubbard, E. M. (2001). Synaesthesia--a window into perception, thought and language. Journal of consciousness studies, 8(12), 3-34.
Loconsole, M., Benavides-Varela, S., & Regolin, L. (2026). Matching sounds to shapes: Evidence of the bouba-kiki effect in naïve baby chicks. Science, 391(6787), 836-839.
Margiotoudi, K., Allritz, M., Bohn, M., & Pulvermüller, F. (2019). Sound symbolic congruency detection in humans but not in great apes. Scientific reports, 9(1), 12705.
Tác giả: Nicolas Davidenko Ph.D.
Nguồn: Baby Chickens Experience the Bouba-Kiki Effect | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com