Tội Phạm Bài viết

Sau hàng thập kỷ nghiên cứu, tôi rất tiếc phải nói rằng ‘Ý chí tự do không hề tồn tại’

 05/07/2024 1:03:16 CH |  Admin |   28 lượt xem

(toipham.net) - Robert Sapolsky là một trong những nhà khoa học được kính trọng nhất còn sống hiện nay.

Robert Sapolsky là một trong những nhà khoa học được kính trọng nhất còn sống hiện nay. Ông thành danh nhờ công việc nghiên cứu khỉ đầu chó hoang dã ở Kenya, tìm hiểu xem cách mà cuộc sống xã hội phức tạp của chúng dẫn đến những căng thẳng và điều đó ảnh hưởng đến sức khỏe của chúng như thế nào.

Tuy nhiên, trọng tâm gần đây nhất của ông lại là một điều gì đó khá khác biệt - một cuốn sách tội phạm học lập luận một cách toàn diện rằng ý chí tự do (Free will) không tồn tại dưới bất kỳ hình thức hay khuôn mẫu nào.

Như ông viết: “Chúng ta chẳng hơn gì tổng thể của những thứ mà chúng ta không thể kiểm soát – sinh học, môi trường, và sự tương tác giữa chúng”. Trong tập CultureLab này, Sapolsky phác thảo trường hợp của mình phản biện lại ý chí tự do và cho thấy một xã hội không có ý chí tự do sẽ trông như thế nào.

Sau hang thap ky nghien cuu toi rat tiec phai noi rang Y chi tu do khong he ton tai

Timothy Revell (người phỏng vấn): Nhiều thính giả của chúng tôi biết đến bạn với tư cách là người đã dành nhiều năm nghiên cứu về khỉ đầu chó hoang dã, và sau đó, với tư cách là một nhà thần kinh học lỗi lạc, vậy điều gì khiến bạn quyết định đột nhiên xem xét ý chí tự do một cách chặt chẽ như vậy, vấn đề mà (theo tôi) thường gắn liền với triết học hơn? Liệu có điều gì thú vị đã sảy ra ở đây? Điều gì đã khiến bạn quan tâm tới chủ đề này?

Robert Sapolsky (trả lời): Vâng. Có một thời điểm, khi tôi vừa bước sang tuổi mười bốn. Tôi đã có một trải nghiệm có phần đáng kinh ngạc. Đêm hôm đó, tôi thức dậy vào khoảng hai giờ sáng và nói, “Aha, tôi hiểu rồi. Không có Chúa, không có mục đích và không có ý chí tự do,” và mọi chuyện gần như như vậy kể từ đó.

Khoảng 5 năm trước, tôi đã xuất bản một cuốn sách có tựa đề" Behave, The Biology of Humans at our Best and Worst", và tôi đã thuyết trình rất nhiều trước công chúng về những chủ đề cơ bản trong những năm kể từ đó. Bạn sẽ trải qua một cuộc nói chuyện kéo dài một giờ để kể cho mọi người về các sự kiện một giây, một phút, một giờ, một nghìn năm trước (một) hành vi và tất cả những ảnh hưởng khác nhau này. Một cách đều đặn, sau đó, ai đó trong số khán giả sẽ hỏi những điều như, “Chà. Tất cả những thứ này, phần nào, khiến người ta thắc mắc về ý chí tự do,” mà thực tế là tôi sẽ nói, “Bạn nghĩ sao?” và tôi chợt nhận ra rằng tôi cần phải viết một cái gì đó, rất đáng mong đợi, giải quyết vấn đề khái niệm ý chí tự do hoàn toàn ngớ ngẩn và phá sản như thế nào khi bạn tập hợp tất cả các ngành khoa học liên quan lại với nhau.

Sau đó, giải quyết vấn đề lớn hơn, tôi biết đối với tôi bây giờ có vẻ rất thẳng thắn và đơn giản rằng không có ý chí tự do, nhưng vấn đề lớn là, “Chúa ơi, chúng ta phải làm gì nếu mọi người thực sự bắt đầu tin vào điều này? Chúng ta phải sống như thế nào?”

Timothy Revell: Thật buồn cười khi bạn nói rằng bây giờ thật dễ dàng để nói rằng ý chí tự do không tồn tại, nhưng tôi nghĩ đối với nhiều người, đó là một trong những điều mà, về mặt chủ quan, nó có cảm giác rất thực tế, nhưng sau đó, bạn biết đấy, một lập luận tốt chống lại điều đó là một câu chuyện có vẻ chắc chắn, nhưng nó hầu như trống rỗng. Vì vậy chúng ta không thể thực sự tin tưởng vào những gì chúng ta nghĩ về thế giới, chắc chắn không phải là trải nghiệm của chính chúng ta về nó. Đối với những người chưa dành nhiều thời gian suy nghĩ về ý chí tự do và đi đến kết luận (giống như bạn) rằng "Nó không tồn tại", thì lý lẽ là gì? Khoa học nói gì về ý chí tự do?

Robert Sapolsky: Chà, vấn đề thiết yếu của tôi, và tôi nên nói thêm rằng khoảng 90 đến 95 phần trăm các nhà triết học đồng ý rằng có ý chí tự do và kiên định giữ lấy nó, và đây là những người tự coi mình là những người theo chủ nghĩa tương thích (compatibilists), nghĩa là họ sẵn sàng thừa nhận có những thứ như nguyên tử, phân tử và tế bào ngoài kia, nhưng bằng cách nào đó, bất chấp điều đó, vẫn có thể loại bỏ ý chí tự do ra khỏi chiếc mũ trong suy nghĩ của họ.

Theo định hướng của tôi, cách tiếp cận cơ bản của tôi là bạn nhìn vào một hành vi và ai đó vừa làm điều gì đó tuyệt vời hoặc khủng khiếp hoặc mơ hồ ở giữa hoặc trong con mắt của người nhìn, nhưng một số hành vi đã xảy ra và bạn hỏi, “Tại sao chuyện đó lại xảy ra?” và (thực tế là) bạn đang hỏi cả một bộ hệ thống câu hỏi. Tất nhiên, bạn (cũng) đang hỏi, "Tế bào thần kinh nào đã làm gì, mười mili giây trước đó?" nhưng bạn cũng đang hỏi, "Những kích thích giác quan nào trong những phút trước đã kích hoạt hành vi ấy?" nhưng bạn cũng đang hỏi, "Mức độ hormone sáng nay có liên quan gì đến mức độ nhạy cảm của não bạn với những kích thích đó?"

Và bạn cũng đang hỏi, "Những tháng trước đã xảy ra chuyện gì, chấn thương, kích thích, bất cứ điều gì, về mặt khả năng dẻo dai thần kinh?" và trước khi bạn kịp nhận ra điều đó, bạn đã quay lại với tuổi thanh thiếu niên và hơi thở cuối cùng của bạn trong việc xây dựng vỏ não trước trán, thời thơ ấu và môi trường bào thai và đó là những hậu quả biểu sinh, và tất nhiên, cả gen. Thật ngạc nhiên, tại thời điểm đó, bạn phải lùi lại xa hơn. Tổ tiên của bạn đã phát minh ra loại văn hóa nào? và loại hệ sinh thái nào đã thúc đẩy những phát minh đó? bởi vì điều đó ảnh hưởng đến cách mẹ bạn nuôi dưỡng bạn trong vòng vài phút sau khi sinh, và sau đó, bạn biết đấy, một số tiến hóa được đưa vào để đo lường.

Những gì bạn thấy vào thời điểm đó không chỉ là nói, "Chà, khi bạn nhìn vào tất cả các lĩnh vực khác nhau này, nói chung, chúng cho thấy chúng ta chỉ là những cỗ máy sinh học". Tuy nhiên, (lưu ý rằng) chúng không phải chỉ là tập hợp của những lĩnh vực khác nhau, mà đây (tất cả) là một sự liền mạch/ tiếp nối. Nếu bạn đang nói về gen và hành vi, thì theo định nghĩa, bạn đang nói về sự tiến hóa và bạn (cũng) đang nói về sinh học thần kinh, phương sai di truyền và chức năng thần kinh. Bạn biết đấy, nếu bạn đang nói về chấn thương đầu đời, thì bạn đang nói về biểu sinh (epigenetics) và bạn đang nói về xu hướng trưởng thành. Vì vậy, tất cả chúng đều là một chuỗi các ảnh hưởng liên tục, và khi bạn nhìn nó theo cách đó, sẽ không có một vết nứt chết tiệt nào ở đó để nhét (shoehorn) vào khái niệm ý chí tự do.

Timothy Revell: Bạn nói về điều này trong cuốn sách của mình, nhưng tôi nghĩ, đối với nhiều người, họ vẫn cảm thấy có lẽ vẫn còn khoảng trống. Bạn biết đấy, với mỗi bước riêng lẻ, có vẻ như đó là những yếu tố ảnh hưởng hơn là yếu tố quyết định 100%. Có phải khi mọi người đến gặp bạn và nói, “Ồ, nhưng vẫn còn một chút khoảng trống,” bạn biết, “Đây là tất cả những điều ảnh hưởng đến tôi vào một ngày nhất định, tất nhiên, nếu trời nóng, tôi có nhiều khả năng ra ngoài và tận hưởng ánh nắng mặt trời hơn, nhưng đó vẫn là quyết định của tôi,” làm thế nào để bạn đi từ điều đó, từ những ảnh hưởng, đến, “Không chỉ là những ảnh hưởng, mọi thứ chúng ta làm đều bị quy định bằng cách này hay cách khác, bằng toàn bộ sự kết hợp của các yếu tố này'?

Robert Sapolsky: Chà, thách thức ngớ ngẩn mà tôi đặt ra vào thời điểm đó là, “Được rồi, vậy là bạn vẫn đang giữ ý chí tự do ở đâu đó trong đó, chỉ vì nó có vẻ phản trực giác, nếu đó là tất cả những gì chúng ta có,” nhưng hãy nhìn vào một số hành vi, bạn vừa bóp cò súng, giống như một điều gì đó rất quan trọng, và bạn thậm chí có thể xác định được ba tế bào thần kinh rưỡi trong vỏ não vận động đã gửi lệnh đó đến cơ bắp của bạn.

Hãy chỉ cho tôi xem, chúng ta hãy kiểm tra ba tế bào thần kinh rưỡi vừa làm điều đó. Hãy cho tôi thấy rằng những gì họ làm hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những gì đang diễn ra trong bất kỳ tế bào thần kinh nào xung quanh chúng, nhưng đồng thời, hãy cho tôi thấy rằng nó không bị ảnh hưởng bởi việc bạn mệt mỏi, căng thẳng, buồn ngủ, hạnh phúc, no bụng, ở thời điểm đó. Hãy cho tôi thấy rằng hành vi đó không bị ảnh hưởng và sẽ (vẫn được) thực hiện y chang như vậy dù hormone của bạn vào buổi sáng có thế nào, dù tuổi thơ của bạn như thế nào, dù gen của bạn là gì, dù là về nguyên tắc. Hãy cho tôi thấy rằng nó sẽ diễn ra đúng như vậy sau khi thay đổi bất kỳ hoặc tất cả các biến đó, và theo quan điểm của tôi, bạn vừa chứng minh được ý chí tự do, trong khi họ không thể, vì không có điều gì mà bất kỳ phân tử nào trong cơ thể bạn vừa làm để tạo ra một hành vi độc lập với mọi giây trước đó.

Việc chứng minh rằng chúng ta có thể hành động tự do, độc lập với mọi thứ đã xảy ra trước đó là không thể.

Timothy Revell: Anh nghĩ liệu có lý do gì khiến chúng ta dường như được kết nối để nghĩ rằng ý chí tự do tồn tại không? Có lợi ích tiến hóa nào đó cho chúng ta khi tin vào điều đó không? Nếu chúng ta chỉ chấp nhận ngay từ đầu rằng nó không tồn tại, liệu điều đó có thể thực sự tốt hơn cho chúng ta không?

Robert Sapolsky: Ồ, thoạt đầu, nó thật là chán nản, đáng báo động và đáng lo ngại và tất cả những nhà sinh vật học tiến hóa khôn ngoan đã nghĩ về sự tiến hóa của sự tự lừa dối, và đến khi với tư cách là một loài linh trưởng thông minh, chúng ta phải phát triển một khả năng mạnh mẽ để không tin vào những gì có thể xảy ra, bởi vì nếu không, tất cả sẽ quá choáng ngợp, tuyệt vọng và để lại những khoảng trống hiện sinh, hoặc tất cả những thứ tương tự.

Bạn biết đấy, có một động lực cảm xúc rất rất mạnh để cảm thấy có quyền tự quyết, và vô số khía cạnh của tâm lý học thực nghiệm đã chỉ ra rằng: Khi bạn gây căng thẳng cho mọi người hoặc làm họ kiệt sức hoặc đưa cho họ một vấn đề không thể giải quyết được, và vào thời điểm đó, họ có cảm giác méo mó về quyền tự quyết, như một biện pháp phòng thủ. Tuy nhiên, vấn đề quan trọng thực sự ở đây là giả định rằng không có ý chí tự do, ok, không có ý chí tự do và bạn tốt hơn là (nên) tin vào điều đó. Điều này (giống như) việc nuốt một viên dầu gan cá tuyết (cod liver oil) hoặc cái gì đó tương tự, nhưng bạn biết đấy, bạn phải chấp nhận điều đó, (vì) đó là cách mà thế giới hoạt động.

Điểm nhấn mạnh nhất của tôi là, nếu bạn đột nhiên bị thuyết phục rằng không có ý chí tự do, và đó hoàn toàn là điều đáng tiếc đối với bạn, bởi vì điều đó khiến cho mức lương đặc quyền quá mức của bạn có vẻ giống như thứ mà bạn không thực sự kiếm được và bằng cấp danh giá cũng như vòng tròn yêu thương của bạn, bạn bè và tất cả những thứ khác mà bạn cảm thấy giống như bạn, theo một cách nào đó, (giống như bạn từng nghĩ là) đã kiếm được, xứng đáng với bạn, bạn có quyền, (nhưng giờ thì) ồ, tiếc quá, không phải như vậy. Nếu đó là phản ứng của bạn trước ý tưởng không có ý chí tự do thì theo định nghĩa, bạn là một trong những người may mắn.

Đối với hầu hết mọi người trên trái đất, những người đang phải đối mặt với ít đặc quyền (privilege) hơn, quan điểm cho rằng chúng ta không phải là người chỉ huy số phận của mình giống như một sự giải phóng và nhân đạo một cách điên cuồng. Ý tôi là, chỉ cần hỏi ai đó có hồ sơ di truyền và quá trình trao đổi chất khiến họ béo phì và phải chịu sự bất hạnh suốt đời cũng như sự kỳ thị của xã hội về điều đó, và đó chỉ là một trong hàng tỷ cách để khám phá ra rằng chúng ta chẳng hơn gì những yếu tố sinh học và môi trường mà chúng ta vốn không kiểm soát được, là một tin tuyệt vời và là điều nhân đạo nhất trên Trái đất. Tất cả những gì chúng tôi đã bỏ ra là 500 năm hiểu biết về khoa học để thấy rằng con người không phải chịu trách nhiệm về tất cả mọi thứ mà họ từng bị đổ lỗi hoặc khiến họ cảm thấy như thể họ không đủ năng lực hoặc bị thiêu rụi, và điều này thật là sự giải phóng tuyệt vời.

Timothy Revell: Vâng, vì vậy tôi muốn đi sâu vào một số hàm ý đó, bởi vì, như bạn nói, thật là tự do khi nghĩ, “Chà, chúng ta chỉ là sản phẩm của quá trình sinh học của chúng ta,” nhưng đồng thời, chúng ta đã xây dựng cả một xã hội xung quanh trách nhiệm. Rằng bạn có trách nhiệm phải làm một số việc nhất định, nhưng ngoài ra, với tư cách là xã hội, chúng ta có trách nhiệm buộc mọi người phải chịu trách nhiệm về những quyết định mà họ đưa ra, và những từ này hầu như đều chứa đựng sự hiểu biết nội tại về ý chí tự do được đưa vào đó.

Robert Sapolsky: Vâng/ Đúng.

Timothy Revell: Nếu mọi người đọc cuốn sách của bạn cặm cụi và đồng ý với bạn 100%, thì một xã hội mà chúng ta chấp nhận nguyên tắc rằng sự tự do ý chí không hề tồn tại sẽ như thế nào?

Robert Sapolsky: Chà, tôi nghĩ điều đầu tiên cần nhấn mạnh là mọi thứ sẽ không sụp đổ, bởi vì hết lần này đến lần khác, chúng ta đã loại bỏ trách nhiệm ra khỏi quan điểm của mình về hành vi con người trong thế giới tự nhiên, và điều đó không sao cả. Bạn biết đấy, mọi người chưa chạy loạn, xã hội chưa xuống địa ngục vào thời điểm đó, bởi vì 400 năm trước, chúng ta đã phát hiện ra rằng mưa đá không phải do phù thủy gây ra và, kiểu như, những bà già sẽ không phải chịu trách nhiệm về mưa đá và bị thiêu trên cọc. Khoảng 200 năm trước, người ta đã phát hiện ra rằng cơn động kinh không phải là dấu hiệu của việc bị quỷ ám. Trách nhiệm được miễn trừ đi.

Khoảng 50 năm trước, giới chuyên gia thể chất chết tiệt, kiểu như chính trị gia đầu sỏ, đã phát hiện ra rằng bệnh tâm thần phân liệt không phải do những bà mẹ căm ghét con mình về mặt tâm lý, mà thay vào đó, đó là một chứng rối loạn di truyền thần kinh. 30 năm trước, chúng ta phát hiện ra rằng những đứa trẻ ở trường đơn giản là không học đọc, không phải vì chúng lười biếng và không có động lực, mà là vì những bất thường ở vỏ não khiến chúng đảo ngược các chữ cái có những vòng lặp khép kín trong đó hoặc bất cứ thứ gì tương tự. Chúng ta đã làm đi làm lại nhiều lần và mọi thứ vẫn ổn, và trên thực tế, mọi thứ đã trở nên tốt hơn và nhân đạo hơn nhiều.

Vì vậy, thách thức là chỉ cần tưởng tượng những điều mà mọi người trong thế kỷ sau sẽ nói về khoảng thời gian của chúng ta và những điều mà chúng ta vẫn nghĩ là có ý chí cũng như những điều mà chúng ta đã trừng phạt mọi người và những điều mà chúng ta đã khen thưởng mọi người, những điều hoàn toàn không có cơ sở cho nó. Thực tế hơn, như, chúng ta phải sống như thế nào? Có vẻ như điều đầu tiên cần phải làm là, “Ôi chúa ơi, tất cả chúng ta sẽ chạy điên cuồng, bởi vì mọi người sẽ không còn bị ràng buộc, bạn biết đấy, “Tôi không thể chịu trách nhiệm.”

Các nghiên cứu thực sự cẩn thận cho thấy mọi người sẽ không chạy loạn. Một số người khá hời hợt nói rằng, ngay khi bạn khiến mọi người về mặt sinh lý ít tin vào ý chí tự do hơn, họ bắt đầu gian lận như điên trong trò chơi kinh tế của mình, hai phút sau, nhưng, đại loại là, các nghiên cứu sâu hơn cho thấy rằng thực sự không phải vậy, và có một ví dụ song song tuyệt vời. Thay vì nghĩ, “Chà, tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn, bởi vì tôi không chịu trách nhiệm về hành động của mình”, hãy nghĩ, “Chà, tôi có thể làm bất cứ điều gì tôi muốn vì tôi sẽ không phải chịu trách nhiệm cuối cùng”. Những người vô thần, nếu có, có thái độ đạo đức hơn những người có tính tôn giáo cao. Chuyện điên cuồng không phải là điều đáng lo ngại.

Tuy nhiên, vấn đề tiếp theo cần phải xử lý là những người nguy hiểm cần được ngăn chặn. Chỉ vì ai đó không phải chịu trách nhiệm về việc họ là người gây tổn hại, bởi vì họ đã bị tổn hại nặng nề, giống như tất cả những vận rủi tồi tệ mà họ đã gặp phải, nghịch cảnh trong cuộc sống, điều đó không có nghĩa là bạn không ngăn chặn việc họ đi gây ra tổn hại. Điều người ta ngày càng nhấn mạnh là mô hình cách ly. Giống như, nếu ai đó bị lây nhiễm, không phải do lỗi của họ, họ sẽ bị cách ly.

Nếu phanh xe không có tác dụng và nó sẽ cán qua bạn, hãy giữ nó trong gara. Nếu vỏ não trước của một người bị tổn thương do chấn thương thời thơ ấu đến mức họ không thể điều chỉnh hành vi cảm xúc của mình, hãy đảm bảo rằng họ không thể gây tổn hại cho người khác. Hãy đảm bảo rằng liệu tất cả những điều đó có thể khiến họ căng thẳng ở mức tối thiểu tuyệt đối cần thiết để ngăn chặn điều đó và không thêm một inch nào dưới danh nghĩa quả báo hoặc những linh hồn mục nát hay bất cứ điều gì mà họ đáng phải chịu. Và, mặt trái của nó, giống như nhận ra rằng một số người là bác sĩ phẫu thuật não giỏi hơn, là những cầu thủ bóng rổ giỏi hơn hoặc điều gì đó hơn những người khác và điều đó thật tuyệt. Chúng ta thực sự muốn có những bác sĩ phẫu thuật não có năng lực và tôi cho rằng các cầu thủ bóng rổ ngoài kia nên làm những việc đó (chơi bóng rổ, người dịch đoán vậy) nhưng đừng nói rằng họ được hưởng mức lương cao hơn bất kỳ ai khác và không trả cho họ mức lương cao hơn. Chế độ nhân tài cũng chẳng có ý nghĩa gì giống như hệ thống tư pháp hình sự khi bạn thực sự nghĩ về điều này.

Timothy Revell: Vâng, thật thú vị khi bạn trình bày những điều trong lịch sử và xem xét lại chúng. Những điều như không tin rằng mọi người đang ảnh hưởng đến bão mưa đá hoặc theo một cách nào đó, đó là dấu hiệu của ma quỷ nếu bạn mắc chứng động kinh hoặc tương tự với chứng khó đọc. Những điều đó dường như rất rõ ràng đối với chúng ta ngồi đây bây giờ và tôi nghĩ rằng đa số lớn người sẽ nói rằng tất nhiên, đó là điều ngớ ngẩn khi chúng ta từng nghĩ điều gì khác nhưng khi bạn nói rằng đối với hệ thống tư pháp hình sự cần phải được xem xét lại để nó không còn là về trách nhiệm mà thay vào đó là về cách ly, tôi nghĩ có nhiều người có thể gặp khó khăn khi đến đến kết luận giống như vậy. Đó có phải là điều bạn phát hiện không? Khi bạn nói chuyện với mọi người, các ví dụ lịch sử đó đều có lý nhưng có thể bước tiếp theo dường như gần như không thể tưởng tượng.

Robert Sapolsky: Chính xác, và thách thức thực sự là nghĩ lại rằng ở đâu đó, tôi không biết, 400 năm trước có một người thông minh rất uyên bác, sâu sắc, giàu lòng trắc ẩn, đồng cảm, nội tâm và là một loại thẩm phán hay gì đó, và anh ấy tin vào việc giúp đỡ những người yếu thế. Và nếu có đài phát thanh công cộng quốc gia đóng góp tiền, anh ấy sẽ làm điều đó và nhận được một nút nhỏ có nội dung: "Tôi ủng hộ mọi thứ họ tin tưởng." Vào thời điểm đó, anh ấy giống như một trái tim đang rỉ máu, và anh ấy sẽ về nhà vào cuối ngày và nói (kể lại), “Chà, một ngày khó khăn. Chúng tôi đã có anh chàng này. (Chúng tôi đã) phải thiêu anh ta trên cọc. Đã có cơn động kinh. Ý tôi là, rõ ràng là ông ấy đã chào đón Satan, ý tôi là, những đứa trẻ. Anh ta có một người vợ, những đứa con thực sự rất (đau) buồn. Việc này dường như thật khó khăn, nhưng bạn có thể làm gì được cơ chứ?” Không ai xúi giục anh ta chào đón Satan cả, nên tất nhiên, chúng tôi phải thiêu anh ta trên cọc, nhưng (thật là) một ngày khó khăn. Và đó có thể là một người theo chủ nghĩa tự do giàu lòng nhân ái vào thời điểm đó và nó sẽ là không thể tưởng tượng được vào thời điểm đó giống như là không thể tưởng tượng được ngay bây giờ rằng trí tuệ của một người, hoặc khả năng vượt qua những khó khăn của họ, hay khả năng không kiểm soát cảm xúc và do đó việc thực sự gây tổn hại cũng không có nhiều ý nghĩa.

Timothy Revell: Bạn có thể nói cho chúng tôi biết một chút về điều đó không vì có khá nhiều ví dụ lịch sử về các phần của tình trạng con người được y tế hóa, chúng tôi đánh giá cao rằng bệnh tật hoặc tình trạng của họ đang thực sự ảnh hưởng đến những điều đã xảy ra tới mọi người. Ví dụ như họ bị co giật nhưng khi nhắc đến tội phạm, tôi nghĩ một số người sẽ không nhìn thấy mối liên hệ ngay lập tức ở đó. Vì vậy, nếu bạn có một người đã phạm tội, làm thế nào khía cạnh y tế của vấn đề này, khoa học thần kinh, tất cả những thứ đó, phù hợp với điểm mà họ phạm tội?

Robert Sapolsky: Chà, những ví dụ bạn đưa ra đầu tiên là những ví dụ dễ dàng hoặc những trường hợp khó khăn. Xã hội khá giỏi trong việc thừa nhận, ít nhất là trong hệ thống pháp luật của Mỹ, rằng nếu ai đó có chỉ số IQ đủ thấp thì họ không phải chịu trách nhiệm pháp lý về một hành động bạo lực hay bất cứ điều gì. Giống như có một sự cắt đứt và mọi người đấu tranh về việc điểm cắt đó nên như thế nào và tất cả những điều đó. Nếu ai đó bị tổn thương nặng ở vỏ não trước hoặc có khối u ở đó, tôi không biết, khoảng một nửa số bang ở Hoa Kỳ sẵn sàng nói rằng, trong trường hợp nghiêm trọng này, thực sự không có trách nhiệm nào cả.

Nhưng vâng, sau đó chúng ta đi đến phạm vi quy chuẩn giống như những người làm những điều khủng khiếp hoặc những người làm những điều đáng khen ngợi, trong đó không có điều gì hiển nhiên rõ ràng, bạn biết đấy, đây là một trường hợp giảm nhẹ đặc biệt. Không có trường hợp giảm nhẹ đặc biệt nào vì đây là một quá trình liên tục của cùng một sinh học. Thứ hai, bạn có thể hiển thị những thứ giống như những gì một bài báo vài năm trước cho thấy đó là hình ảnh não của thai nhi rằng vào thời điểm thai nhi ở tam cá nguyệt thứ ba, tình trạng kinh tế xã hội của cha mẹ bạn đã ảnh hưởng đến tốc độ phát triển của não bạn. Vào thời điểm bạn có thể tuyển chọn trẻ em và thanh thiếu niên và hiển thị một danh sách kiểm tra chính thức về những bất lợi và tổn thương thời thơ ấu, thì điểm của ai đó là bao nhiêu trên thang điểm này.

Điểm át chủ bài và điểm trải nghiệm bất lợi của trẻ. Giống như, chúng tôi có số điểm từ 0 đến 10 tùy thuộc vào tuổi thơ của bạn xui xẻo và khủng khiếp như thế nào và với mỗi điểm cộng thêm mà bạn đạt được trên thang điểm, khả năng một chàng trai ở độ tuổi 20 sẽ làm điều gì đó phản xã hội hoặc bạo lực sẽ tăng lên khoảng 35%, Cũng có khoảng 35% sự thay đổi gia tăng rằng phụ nữ sẽ mang thai ở tuổi vị thành niên do quan hệ tình dục không an toàn thiwf ở tuổi trưởng thành sẽ có nguy cơ mắc chứng rối loạn tâm trạng nghiêm trọng như lo lắng hoặc trầm cảm. Nếu bạn có thể chỉ thêm một bước nữa, ồ, họ không chỉ bị lạm dụng tình dục khi còn nhỏ mà còn có người trong gia đình từng bị tống giam. Một điểm cộng thêm đó khiến khả năng anh ấy trở thành người như vậy khi trưởng thành cao hơn 35%. Bạn đang xem xét những gì liên quan đến bất kỳ yếu tố nào trong số này, đó là chúng tôi vừa mới giới thiệu dịch vụ về những thứ giúp bạn chuyển từ 35% cơ hội đạt được một kết quả cụ thể lên 100% cơ hội. Và những gì tôi không ngừng nói về là, chẳng hạn như điểm số át chủ bài, điểm số trải nghiệm thời thơ ấu bất lợi.

Bạn có thể có kết luận tương tự nếu có một điều gì đó giống như một đứa trẻ may mắn đến nực cười được trải nghiệm, và bạn có thể có được thang đo toàn bộ về điều đó. Bố mẹ bạn có đọc sách cho bạn không? Bạn có thích, chơi và cười nhiều không? Bạn có bao giờ thắc mắc bữa ăn tiếp theo của bạn sẽ đến từ đâu không? Và không còn nghi ngờ gì nữa, với mỗi điều đó thì cơ hội một ngày nào đó bạn sẽ có được văn phòng ở một góc nào đó ở một công ty nào đó sẽ tăng lên 35%. Giống như, bạn nhìn vào những điều đó và bất kỳ huyền thoại nào về việc ai đó cuối cùng phải chịu trách nhiệm về điều xấu hay điều tốt đều không thể ủng hộ được và cuối cùng cũng đáng ghê tởm về mặt đạo đức.

Timothy Revell: Tôi nghĩ đối với nhiều người, chẳng hạn như tôi, chắc chắn khi đọc sách, tôi có thể chấp nhận tất cả những điều đó, nhưng một phần trong tôi cũng muốn suy nghĩ "nhưng tôi thì khác". Có một cảm giác nào đó, kiểu như, tôi hoàn toàn hiểu rằng nếu bạn đã trải qua những trải nghiệm cuộc sống khủng khiếp này, điều đó tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến bạn sau này trong cuộc sống, nhưng thật khó để từ bỏ ý nghĩ đó rằng có lẽ tôi sẽ thay đổi những lựa chọn nhưng tôi nghĩ rằng lập luận mà bạn đưa ra là khá thuyết phục mà tôi nghĩ sẽ công bằng khi nói rằng nếu bạn có cùng trải nghiệm sống và có cùng đặc điểm sinh học thì bạn sẽ làm những điều tương tự.

Robert Sapolsky: Chính xác. Và cảm nhận được cảm giác tự chủ và chỉ huy số phận của bạn, (điều đó giống như) một kiểu ảo tưởng. Điều mà tôi cố gắng nhấn mạnh xuyên suốt cuốn sách là việc nghĩ theo cách này cực kỳ khó khăn. Giống như, tôi đã tin vào điều này từ khi còn ở tuổi thiếu niên, và 99% thời gian, tôi không thể thực hiện được điều này.

Tôi nghĩ, (ở đây) tôi sẽ kể lại một số tội ác đáng sợ vì thù hận (đã sảy ra) vài năm trước. Một gã nào đó xuất hiện với vũ khí tự động ở một nơi thờ tự và giết một loạt người và nghe đài phát thanh vào sáng thứ Hai tuần sau nói rằng bất cứ ai đang bị buộc tội và sẽ bị buộc tội tội căm thù liên bang cũng khiến anh ta đủ điều kiện cho án tử hình. Tôi đã nghĩ: “Ừ. Hãy xử thằng khốn đó đi.” Đợi đã. Hiện tại tôi đang nghiên cứu các vụ án tử hình để thuyết phục bồi thẩm đoàn điều đó, nhưng không ai nói rằng việc này sẽ dễ dàng.

Tôi rất tệ ở khoản đó 99%. Tôi không chỉ đang vi phạm niềm tin trí tuệ mà còn cả niềm tin đạo đức của mình bởi vì đây là những phản xạ thực sự mạnh mẽ khiến tôi khó chịu với những người làm những điều khủng khiếp, nhưng ngoài ra, có lẽ về cơ bản hơn là cảm thấy tốt về bản thân nếu ai đó nói tốt lắm, làm tốt lắm về điều đó. Đúng. Tôi đã làm một công việc tốt đẹp. Tôi có quyền nhận được lời khen ngợi đó. Điều này sẽ cực kỳ khó khăn nhưng chúng tôi đã làm đi làm lại nhiều lần và không khó lắm để xác định các góc cạnh của xã hội nơi điều quan trọng nhất là phải nhấn mạnh điều đó trước tiên.

Timothy Revell: Bạn đã gợi ý về điều đó ở đó nhưng bạn có thể nói một chút về trải nghiệm trực tiếp của mình với hệ thống tư pháp hình sự nơi bạn đã xuất hiện với tư cách là một chuyên gia về não bộ. Vai trò của bạn ở đó là gì và nó đóng vai trò như thế nào trong tất cả những điều này?

Robert Sapolsky: Ồ, đây là một sở thích nho nhỏ khi làm việc với những người được gọi là luật sư công, những người được chỉ định khi một số bị cáo không đủ tiền thuê luật sư riêng, và đây là cả một thế giới, kiểu như, những luật sư tự do, làm điều tốt, những người thua 95% các vụ kiện của họ. Tôi đang nghiên cứu rất nhiều vấn đề trong số này, và kịch bản luôn xảy ra là đây là một người đã làm điều gì đó rất, rất tồi tệ. Và lúc đầu, họ bị đe dọa và họ đã làm điều gì đó có thể coi là tự vệ, họ đâm anh chàng trước khi người kia có thể đâm họ, kẻ đã tấn công họ trước và sau đó họ nằm đó trên mặt đất bất lực và mười giây sau họ quay lại và đâm anh chàng đó thêm 72 nhát.

Tại thời điểm đó bồi thẩm đoàn nói rõ, bạn biết đấy, cú đâm đầu tiên là để tự vệ nhưng 10 giây đó là thời gian đủ để suy tính trước và nhận ra rằng mối đe dọa đã kết thúc. Nhưng ôi, 72 lần nữa. Điều đó được coi là tội phạm giết người có chủ đích và nó luôn luôn là một kịch bản như vậy - những người dường như đã trải qua các kinh nghiệm như sau khi họ tầm 5 tuổi: Có sự hiện diện của việc lạm dụng chất gây nghiện trong nhà họ (người dịch viết thêm: có thể là chứng kiến những thành viên khác trong gia đình trải qua điều này), lạm dụng tâm lý, lạm dụng thể chất, lạm dụng tình dục, lạm dụng ma túy trước khi sinh, bị đưa tới trại giáo dưỡng. Bị đâm lần đầu tiên vào năm 10 tuổi, bạn biết đấy, những chấn thương đầu liên tục do bị người ta lạm dụng, tất cả những điều đó và bạn nhìn một người như vậy và điều này rõ ràng là đây là một cái máy bị hỏng.

Điều tôi luôn làm với các bồi thẩm đoàn này là giải thích cho họ, chẳng hạn như điều gì đang diễn ra trong não khi bạn đưa ra quyết định và về mặt sinh học thần kinh, chúng ta có nhiều khả năng đưa ra một quyết định tồi tệ hơn nếu chúng ta phải chịu đựng rất nhiều điều kiện khó khăn. Giống như ai đó cầm dao lao vào chúng ta và chúng ta có khả năng đưa ra quyết định sai lầm gấp hàng tỷ lần trong 10 giây đó nếu bộ não của chúng ta đã phải đối mặt với nghịch cảnh ngay từ thời thơ ấu, vì bộ não của bạn lẽ ra đã được cấu tạo theo cách đó, nơi bạn sẽ đưa ra một quyết định bốc đồng khủng khiếp vào thời điểm đó và sau đó tôi đột ngột nhìn vào bồi thẩm đoàn và nói điều tương tự như bạn đã nói trước đó đó là liệu họ đã trải qua thời thơ ấu trong những hoàn cảnh này, v.v., tất cả những điều đó, lẽ ra họ cũng làm điều tương tự và bồi thẩm đoàn đều gật đầu và trông như đang làm theo rồi họ đi vào phòng bồi thẩm đoàn và xem những bức ảnh về cái xác với cái đầu gần như bị chặt đầu vì các vết đâm số 36 đến 43 hoặc một cái gì đó trong số 72 và họ bỏ phiếu để kết tội anh chàng. Tôi đã thực hiện 12 thử nghiệm trong số này trong nhiều năm và chúng tôi đã thua 11 trong số đó và điều đó thậm chí còn gây tranh cãi, chẳng hạn như các trường hợp khó khăn. Ồ, đây là một chàng trai có vỏ não phía trước bị phá hủy trong một vụ tai nạn xe hơi khi anh ấy lên 8.

Anh ta hôn mê hai tháng, tỉnh lại, không có tiền sử gì trước đó và thực hiện vụ giết người đầu tiên ở tuổi 12 và ở đây các bạn vừa kết tội anh ta về vụ giết người thứ 8 và thứ 9 và anh ta là một cỗ máy bị hỏng (broken machine). Và bạn biết đấy, họ ngồi nghĩ một lúc rồi quay lại với án tử hình nên đây thực sự là một cuộc chiến khó khăn ngay cả với những trường hợp khó khăn như, whoa, những ví dụ đau thương, khủng khiếp. Các sinh viên Ivy League hoặc sinh viên đại học của tôi tại Stanford và nhìn vào lịch sử của họ và bạn biết đấy, ở tuổi 5, họ đã đặt ra con đường để có thu nhập trung bình cao hơn sau này và sẽ vào học một trường đại học danh tiếng và điều tương tự. Rất khó để chỉ làm việc với những bánh răng đã tạo nên con người của họ.

Timothy Revell: Được rồi, một câu hỏi cuối cùng dành cho bạn. Bạn dự định giải quyết vấn đề gì tiếp theo? Đó có phải là ý nghĩa của cuộc sống?

Robert Sapolsky: Ồ, tôi không biết. Tôi hy vọng điều gì đó thú vị sẽ xuất hiện, dựa trên, không phải để thuyết giảng hay gì đó, nhưng cuối cùng thì điều này không còn là vấn đề đối với các nhà khoa học thần kinh hoặc nhà di truyền học hành vi hay sự phát triển của trẻ thơ, và nó trở thành vấn đề công bằng xã hội. Về mặt triết học, thật tuyệt vời nếu mọi người ít tin vào ý chí tự do và tất cả những thứ đó. Số người trên trái đất phải chịu đau khổ vì sự xui xẻo trong cuộc đời, bắt đầu từ việc tổ tiên của họ đã chọn nhầm góc khủng khiếp của hành tinh để sống, và nhiều thế kỷ sau, điều đó có liên quan đến điều này bệnh sốt rét não của một người khi họ lên năm.

Xét cho cùng, các khía cạnh công bằng xã hội của vấn đề này thực sự là những điều quan trọng nhất, bởi vì chúng ta đã xây dựng một thế giới với vô số huyền thoại về ý chí tự do, khả năng phạm tội và trách nhiệm. Và hầu hết những người không có văn phòng góc trong tập đoàn ưa thích của họ, hầu hết mọi người hầu hết đều phải chịu đựng vì điều này, vì vậy đó gần như là cái kết khiến tôi phấn khích nhất vào thời điểm này.

* Bài viết gốc được đăng tại: Why free will doesn't exist, according to Robert Sapolsky | New Scientist

* Dịch và hiệu đính thêm: Nguyễn Minh Thành và ChatGPT

Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Tâm lý học (Bỉ)
Thạc sĩ Khoa học (MS) Tâm lý học Phát triển và Giáo dục (Trung Quốc)
Chuyên gia Tâm lý học Gia đình và Trẻ em

P/s 1: Đây vốn là một cuộc phỏng vấn trực tiếp, vì vậy bạn sẽ thấy văn phong nói (chứ không phải viết) xuyên suốt bài này. Có một số đoạn rất khó dịch, mặc dù mình đã cố gắng, nhưng vẫn thấy khá khó để diễn tả ra tiếng Việt một cách suôn sẻ. Các bạn có thể đọc bài viết gốc (Tiếng Anh) dưới tiêu đề "Why free will doesn't exist, according to Robert Sapolsky".

P/s 2: Mình bỏ cả một buổi ra để dịch bài phỏng vấn dài này, bởi có những quan điểm thực sự lợi lạc cho sự suy ngẫm của mỗi người nói riêng, và việc thực hành Tâm lý học (hoặc bất kỳ một lãnh vực nào liên quan tới con người) nói chung.

Theo tamlyhoctoipham.com

Tội Phạm Bài viết liên quan

Cách giải quyết nguyên nhân thực sự khiến bạn né tránh

Cách giải quyết nguyên nhân thực sự khiến bạn né tránh  7

 15/07/2024 1:12:52 CH

Khi chúng ta trì hoãn, lười tập thể dục, né tránh một số thói quen mà chúng ta muốn tạo ra hoặc từ chối thực hiện một dự án khó khăn, nguyên nhân cơ bản hiếm khi giống như những gì chúng ta nghĩ.

Xem chi tiết 
[Review sách] Chữa lành những sang chấn tuổi thơ

[Review sách] Chữa lành những sang chấn tuổi thơ  5

 15/07/2024 1:12:51 CH

Quyển sách Chữa lành những sang chấn tuổi thơ dành cho những người từng trải qua những sang chấn trong cuộc sống, giúp họ hiểu rõ bản thân.

Xem chi tiết 
Một câu nói có thể chấm dứt cả cuộc hôn nhân

Một câu nói có thể chấm dứt cả cuộc hôn nhân  4

 15/07/2024 1:12:50 CH

Lời nói cay nghiệt 'ném' vào bạn đời giống như tiếng sấm: Tiếng đầu làm người ta thở ra khoan khoái, nhưng sau đó là chớp và sét nổ tung.

Xem chi tiết 
Vì sao cứ vào phòng thi là kiến thức “chạy trốn” đ u hết?

Vì sao cứ vào phòng thi là kiến thức “chạy trốn” đ u hết?  6

 15/07/2024 1:12:49 CH

Bạn ôn tập rất kỹ cho bài thi của mình, và yên tâm bước chân vào phòng thi. Nhưng ngay giây phút mở đề, mọi kiến thức đã học bỗng trôi tuột phương xa. Dù “vò đầu bứt tai”, bạn vẫn không thể nhớ nổi đáp án.

Xem chi tiết 
Hội chứng ghen tuông bệnh hoạn Othello

Hội chứng ghen tuông bệnh hoạn Othello  5

 15/07/2024 1:12:47 CH

Ghen tuông có phải là dấu hiệu của tình yêu?

Xem chi tiết 
Nghiên cứu chứng minh: Đàn ông phụ thuộc vào bạn đời nhiều hơn phụ nữ

Nghiên cứu chứng minh: Đàn ông phụ thuộc vào bạn đời nhiều hơn phụ nữ  11

 13/07/2024 1:11:07 CH

Một nhà nghiên cứu Mỹ mới đây nhận định, đàn ông phụ thuộc vào phụ nữ nhiều hơn cách mà phụ nữ cần đến nam giới.

Xem chi tiết 

Quảng cáo

thu mua đồ cũ

Quảng cáo

kem flan

Quảng cáo

xuong may dong phuc

Quảng cáo

xe ôtô 2018
Trước Khi Nhắm Mắt  2891
 13/09/2018 12:44:10 SA
Tiếng Thét  2684
 13/09/2018 12:39:16 SA
Đảo Quỷ  3379
 13/09/2018 12:34:42 SA
Pháp Y Tần Minh  2811
 13/07/2018 3:59:16 CH
Kiêu Hãnh Và Định Kiến  2821
 13/07/2018 3:48:06 CH
Xem thêm nhiều tin khác 
Bạn vui lòng chờ trong giây lát...