NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Thường thì chúng ta sẽ hết hứng thú với món ăn sau khi đã ăn no; thế nhưng, bộ não vẫn phản ứng mạnh mẽ khi nhìn thấy hình ảnh của món ăn đó.
- Những hình ảnh hay mùi vị quen thuộc có thể liên tục kích hoạt tín hiệu "phần thưởng" trong tâm trí, ngay cả khi cái bụng đã không còn chỗ chứa.
- Việc ăn quá mức có lẽ không bắt đầu từ một cái dạ dày trống rỗng, mà từ một bộ não vẫn còn "rạo rực" trước sự hiện diện của đồ ăn.
Bạn vừa kết thúc một bữa tối thịnh soạn, cảm giác no căng bụng, đúng lúc đó ai đó lại mở một hộp bánh ngọt thơm phức. Chỉ một giây trước thôi, cơ thể bạn tưởng như đã từ chối mọi thứ. Thế mà giờ đây, tự nhiên bạn lại thấy mình "vẫn còn một ngăn" cho món tráng miệng.
Chúng ta thường tin rằng cơn đói là động lực duy nhất thôi thúc mình ăn uống. Xét về một khía cạnh nào đó, điều này không sai. Cơ thể con người sở hữu một hệ thống điều tiết năng lượng cực kỳ tinh vi. Khi thiếu hụt, tín hiệu sẽ tăng lên. Khi đã đủ, các tín hiệu này sẽ giúp xoa dịu cảm giác thèm ăn. Tuy nhiên, cuộc sống hiện đại lại bủa vây chúng ta bằng những điều mà bản năng sinh học chưa kịp thích nghi: đó là một dòng chảy không ngừng của những lời "mời gọi" từ đồ ăn. Từ bao bì bắt mắt, quảng cáo rầm rộ, ô cửa kính tiệm bánh, cho đến những tấm hình món ngon trên ứng dụng giao hàng hay ánh đèn tủ lạnh lấp lánh lúc nửa đêm.
Một nghiên cứu gần đây trên tạp chí Appetite đã tìm hiểu lý do tại sao chúng ta khó lòng cưỡng lại việc ăn quá mức khi đối mặt với những hình ảnh mời gọi này. Hóa ra, khi chúng ta đã no, bộ não vẫn không ngừng coi những hình ảnh đó là một "phần thưởng" ngọt ngào. Ngay cả khi một người đã ăn đủ đến mức bắt đầu thấy chán món đó, thì những phản ứng ban đầu của não bộ khi nhìn thấy hình ảnh món ăn vẫn gần như không thay đổi. Có vẻ như, một phần nào đó trong tâm trí chúng ta vẫn không ngừng thầm thì "thêm chút nữa đi", dù cơ thể đã lên tiếng: "Đủ lắm rồi".
Image: Slatan/Shutterstock
Khi no bụng vẫn chẳng thể dừng cơn thèm
Trong nghiên cứu này, 90 sinh viên đại học đã tham gia đánh giá một danh sách tội phạm học các món ăn khi họ đang đói. Từ đó, hai món ăn có độ hấp dẫn ngang nhau được chọn riêng cho mỗi người. Ở giữa quá trình thử nghiệm, những người tham gia được cho ăn một trong hai món đó cho đến khi họ không còn muốn ăn thêm chút nào nữa. Món ăn này được coi là đã "giảm giá trị", nghĩa là về lý thuyết, nó không còn sức hút để thôi thúc họ ăn tiếp.
Cho đến đây, mọi chuyện nghe có vẻ rất hợp lẽ thường: Nếu bạn ăn đủ khoai tây chiên, chúng sẽ bớt hấp dẫn đi. Nếu bạn ăn đủ bánh brownie, vị ngọt ngào ấy cũng dần mất đi phép màu. Nghiên cứu đã xác nhận rằng chính những người tham gia cũng cảm nhận rõ điều này. Sau bữa ăn, họ đánh giá món ăn đã no là không còn đáng thèm như trước. Hành vi của họ trong bài kiểm tra cũng thay đổi theo hướng tương tự, cho thấy ở một mức độ nào đó, họ nhận thức được món ăn ấy không còn giá trị như lúc ban đầu.
Trong khi các sinh viên hoàn thành bài kiểm tra về phản xạ học tập, các nhà nghiên cứu đã ghi lại những phản ứng điện não nhanh trên da đầu của họ. Họ đặc biệt tập trung vào một tín hiệu gọi là "phản hồi phần thưởng", một dạng điện thế liên quan đến sự kiện, thường gắn liền với cách não bộ đánh giá nhanh những kết quả tốt đẹp ngay tức thì. Câu hỏi then chốt là liệu tín hiệu này có yếu đi khi người tham gia nhìn thấy hình ảnh của món ăn mà họ vừa ăn đến mức no căng hay không. Câu trả lời là không: Bộ não vẫn tiếp tục thầm thì bảo bạn hãy ăn tiếp, ngay cả khi bạn đã nhận ra mình đã thực sự no rồi.
Trước bữa ăn, hình ảnh đồ ăn tạo ra một phản ứng não bộ rõ rệt liên quan đến cảm giác được ban thưởng. Sau bữa ăn, phản ứng thần kinh ban sơ ấy vẫn xuất hiện, ngay cả với món ăn mà họ vừa mới ăn đến mức "ngấy tận cổ". Nói cách khác, những lựa chọn và đánh giá của người tham gia cho thấy món ăn đã mất đi sức hút, nhưng tín hiệu não bộ ban đầu thì không. Tâm trí có thể "biết" rằng một món ăn không còn đáng để dấn thân thêm nữa, nhưng một phần tự động và nhanh nhạy trong bộ não vẫn phản ứng với hình ảnh đó như thể nó vẫn còn là một phần thưởng đầy hứa hẹn.
Ăn quá mức trong thế giới hiện đại
Nghiên cứu này giúp chúng ta thấu hiểu một trong những khía cạnh gây nản lòng nhất của việc ăn uống. Hóa ra, ăn quá mức không phải lúc nào cũng đơn thuần là do sự yếu kém của ý chí. Nó có thể đã bắt đầu từ trước đó, trong một khoảnh khắc ngắn ngủi khi những tín hiệu bên ngoài đánh gục não bộ, ngay cả trước khi lý trí kịp định thần để can thiệp.
Một "tín hiệu đồ ăn" không phải là chính món ăn đó. Nó có thể là một tấm hình, một mùi hương, tiếng sột soạt của vỏ bao bì, một logo thương hiệu, hay đơn giản là chiếc hộp quen thuộc nằm trên bàn. Thế nhưng, qua thời gian, những hình ảnh này trở nên đầy quyền năng. Chúng dần đại diện cho cảm giác thỏa mãn mà chúng hứa hẹn mang lại. Theo ngôn ngữ tâm lý học, chúng trở thành những "tín hiệu có điều kiện". Còn trong cuộc sống thường nhật, chúng chính là những cám dỗ dường như luôn chiến thắng lý trí.
Trong nghiên cứu, những người tham gia không hề thờ ơ với việc mình đang ăn quá mức. Những đánh giá và hành động của họ đã thay đổi. Một phần của não bộ, hay có lẽ là một phần tâm trí, đã ghi nhận rõ ràng rằng món ăn lúc này không còn giá trị như trước. Điều cứng đầu duy nhất còn sót lại chính là phản ứng thần kinh ban sơ trước những tín hiệu đó. Điều này gợi ý rằng, tự chủ không bắt đầu bằng việc xóa bỏ cám dỗ, mà bằng việc vượt qua nó. Làn sóng khao khát đầu tiên có thể vẫn ập đến, nhưng những quá trình tư duy chậm hơn có thể kịp thời bước tới và nói "không". Nhìn theo cách này, sự kiềm chế không phải là không có ham muốn, mà là khả năng trụ vững trước một tín hiệu mà bộ não vẫn liên tục tạo ra.
Một thế giới tràn ngập đồ ăn
Tổ tiên của chúng ta không sống giữa những ứng dụng giao hàng, những kệ hàng tiện lợi dài dằng dặc, hay những tấm ảnh chụp món ăn sắc nét được thiết kế tỉ mỉ để thu hút sự chú ý. Ngày nay, chúng ta di chuyển trong một môi trường dày đặc những tín hiệu được tạo ra chỉ để chúng ta phải chú ý và ghi nhớ. Thông điệp cốt lõi của nghiên cứu là: Những tín hiệu này vẫn giữ nguyên sức nặng của chúng ngay cả khi nhu cầu sinh học của cơ thể đã được lấp đầy.
Một bức ảnh về món ăn có thể khơi dậy những dư vị ngọt ngào từ quá khứ. Nó đánh thức những ký ức cũ ngay cả khi cái bụng đã no. Nếu điều đó là đúng, thì việc ăn quá mức không đơn thuần là do cơn đói lấn át lý trí. Đôi khi, sự thật lại hoàn toàn ngược lại: Lý trí hiểu rằng giá trị của món ăn đã hết, nhưng một hệ thống cổ xưa và nhanh nhạy hơn trong não bộ vẫn cứ "thắp sáng" những cơn thèm. Thách thức của thời hiện đại, vì thế, không chỉ là học cách biết khi nào nên ăn, mà là học cách sống giữa những tín hiệu mời gọi vốn chẳng bao giờ chịu im lặng, ngay cả khi cơ thể không còn thiết tha gì nữa.
References
Sambrook, T. D., Wills, A. J., Hardwick, B., & Goslin, J. (2025). Devaluation insensitivity of event related potentials associated with food cues. Appetite, 108390.
Tác giả: William A. Haseltine Ph.D.
Nguồn: Why We Still Want the Snack | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com