NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI
- Khi bạn đặt ra giới hạn bằng nỗi sợ thay vì bằng những giá trị sống đích thực, bạn đang gửi đi một tín hiệu mập mờ khiến con muốn "thử lửa".
- Theo thuyết tự quyết, nhu cầu được tự chủ đã bắt đầu nhen nhóm từ khi con còn ẵm ngửa và sẽ lớn dần theo từng năm tháng.
- Việc thấu hiểu nhu cầu của chính mình ngay trong những khoảnh khắc căng thẳng đôi khi giúp bạn nhận ra rằng, thực ra chẳng cần phải thiết lập một giới hạn nào cả.
Bạn bảo con đừng nhún nhảy trên ghế sofa nữa. Đứa trẻ nhìn thẳng vào mắt bạn và vẫn tiếp tục nhảy. Bạn nhắc lại lần nữa, to tiếng hơn, nhưng chẳng có gì thay đổi.
Trong bài viết trước của chuỗi chủ đề này, chúng ta đã cùng tìm hiểu xem khoảnh khắc đó thực sự muốn nói lên điều gì. Sự bướng bỉnh hiếm khi là ngẫu nhiên. Các nghiên cứu cho thấy đó thường là cách đứa trẻ "phát tín hiệu" rằng có điều gì đó đang bất ổn, thường là do con cảm thấy quyền tự chủ của mình bị kiểm soát quá mức, hoặc con đang khao khát sự kết nối và phải dùng cách đó như con đường duy nhất để nhận được sự chú ý.
Thực ra, một đứa trẻ biết nói "không" chính là đã đạt được một cột mốc quan trọng trong quá trình phát triển. Ngược lại, một đứa trẻ lúc nào cũng vâng lời răm rắp trong mọi hoàn cảnh chưa hẳn đã là đang phát triển tốt, nghiên cứu chỉ ra rằng sự phục tùng quá mức ở trẻ nhỏ thường liên quan đến tâm lý lo âu và sợ hãi khi trưởng thành.
Vậy nếu việc siết chặt kỷ luật không phải là câu trả lời, thì đâu mới là giải pháp? Mọi thứ bắt đầu từ việc thấu hiểu tại sao việc đặt ra giới hạn lại khó khăn đến vậy. Và lý do có lẽ không giống như những gì bạn đang nghĩ đâu.
1. Bạn chưa thực sự hiểu rõ giá trị sống của chính mình
"Giá trị" và "mục tiêu" là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Nếu mục tiêu là đỉnh núi bạn muốn chinh phục, thì giá trị chính là cách bạn chọn để tận hưởng chuyến leo núi đó, bạn sẽ dừng lại chụp ảnh, hay sẽ trò chuyện, hay đi trong tĩnh lặng; bạn mang theo túi hạt sấy khô đơn giản hay một bữa trưa thịnh soạn?
Mục tiêu cho ta biết mình muốn đi đâu. Còn giá trị dẫn dắt những quyết định của ta trên suốt dọc đường.
Khi bạn không rõ giá trị sống của mình là gì, việc đặt ra giới hạn cho con giống như một trò chơi may rủi. Bạn đặt ra quy tắc dựa trên nỗi sợ (ví dụ: "Lỡ sau này con hư hỏng, không ai muốn gần thì sao?") thay vì dựa trên những gì bạn thực sự tin tưởng. Và trẻ con thì nhạy cảm lắm, chúng sẽ nhận ra ngay. Nếu bạn đưa ra một giới hạn mà chính bạn cũng thấy không thuyết phục, giọng nói của bạn sẽ không thể dứt khoát và điềm tĩnh được, nó sẽ trở nên lưỡng lự, có chút gì đó như đang hối lỗi, và thế là đứa trẻ sẽ tiếp tục lấn tới để thử thách bạn.
Chiếc ghế sofa nhà tôi đã dùng được 12 năm khi con gái Carys của tôi tròn 1 tuổi. Lúc đó con bé nhảy lên ghế, tôi thấy cũng chẳng sao. Nhưng đến khi con 3 tuổi và vẫn tiếp tục nhảy, chiếc ghế bắt đầu kêu cọt kẹt, lò xo thì sụp xuống. Rõ ràng là nó không được thiết kế để chịu đựng sức nặng như vậy. Thế là chúng tôi quyết định đặt ra quy định: không được nhảy trên sofa nữa.
Giới hạn đó xuất phát từ một giá trị thực thụ, đó là sự trân trọng tài sản. Tôi thực thi quy định đó một cách nhẹ nhàng chỉ vì tôi thực sự tin vào nó. Khi bạn tin vào giới hạn mình đặt ra, bạn không cần phải "lên gân" để chuẩn bị cho một cuộc đối đầu. Bạn chỉ đơn giản là giữ vững nó một cách tự nhiên thôi.
2. Bạn đang cố kiểm soát hành vi, thay vì đáp ứng một nhu cầu
Hãy thử nhớ lại một lần nào đó có ai đó bảo rằng bạn không có quyền lựa chọn, rằng bạn bắt buộc phải làm một việc gì đó. Có thể là cha mẹ áp đặt ngành học đại học cho bạn. Một người sếp giao dự án mà chẳng buồn hỏi ý kiến. Hay người bạn đời tuyên bố điều họ muốn bạn làm và khẳng định đó không phải là chuyện để mang ra thảo luận.
Lúc đó bạn có còn muốn làm việc đó nữa không? Ngay cả khi trước đó bạn từng thích, thì có lẽ sự hào hứng cũng vơi đi ít nhiều ngay khi ai đó tước mất tiếng nói của bạn.
Mọi con người, kể cả những đứa trẻ chưa biết nói, đều khao khát có tiếng nói trong những việc liên quan đến mình. Đó chính là nhu cầu về sự tự chủ, một trong ba nhu cầu cốt lõi theo thuyết tự quyết (bao gồm: sự tự chủ, năng lực và sự kết nối). Nhu cầu này không đợi đến tuổi dậy thì hay khi đến trường mới xuất hiện, nó đã nằm sẵn trong đứa trẻ ngay từ khi còn ẵm ngửa. Và con càng lớn, khát khao này càng trở nên mạnh mẽ.
Khi chúng ta cứ liên tục đặt ra hết giới hạn này đến giới hạn khác trong ngày, trẻ sẽ phản kháng vì nhu cầu được tự chủ của con đang bị bỏ đói một cách trầm trọng.
Câu hỏi đáng để chúng ta trăn trở không chỉ là "Tôi muốn con làm gì?", mà còn là "Tôi muốn con làm điều đó vì lý do gì?". Nếu câu trả lời là vì sợ, sợ cha mẹ, sợ bị phạt, sợ hậu quả nếu không nghe lời, thì chúng ta đang xây dựng một thứ vẻ ngoài trông có vẻ là sự vâng lời, nhưng thực chất bên trong là một đứa trẻ đã từ bỏ việc bảo vệ chính kiến của bản thân.
3. Bạn chưa nhận diện được nhu cầu của chính mình
Đây là điều quan trọng nhất và cũng là điều khó khăn nhất.
Có lần, khi Carys khoảng 6 tuổi, con bé cứ nhảy nhót trên hiên nhà nơi chúng tôi đang ở, và con cứ nhảy dần về phía bậc thang dẫn xuống vườn. Bản năng đầu tiên của tôi là muốn quát lên: "Đừng nhảy như thế nữa, con sẽ bị thương đấy!". Nhưng tôi kịp khựng lại để tự hỏi nhu cầu thực sự của mình lúc đó là gì: đó là sự an toàn. Cụ thể là sự an toàn của con.
Vì vậy, thay vì ra lệnh, tôi nói: "Mẹ lo là con sẽ ngã xuống bậc thang và bị đau. Làm thế nào để mình chắc chắn chuyện đó không xảy ra con nhỉ?".
Con bé nảy ra một ý tưởng. Tôi cũng có ý của mình. Ý tưởng của con hơi mâu thuẫn với tôi một chút, nên con lại nghĩ ra cách khác: chuyển những viên sỏi sang một bên để đánh dấu vị trí nhảy mà không bị giẫm vào chúng. Thế là cả hai mẹ con đều toại nguyện mà chẳng cần đến một lệnh cấm nào. Con được chơi đùa, được vận động, được vui vẻ và thấy mình có năng lực. Còn tôi thì có được sự an tâm.
Tất cả những điều đó sẽ không thể xảy ra nếu tôi không biết mình thực sự cần gì. Nếu lúc đó tôi chỉ hành động theo một cảm giác bực bội mơ hồ, hoặc nếu thực chất tôi đang cần sự yên tĩnh mà lại không nhận ra, tôi sẽ thấy khó chịu với những gợi ý của con mà không hiểu tại sao. "Ngưỡng chịu đựng" của tôi sẽ thu hẹp lại, và cuối cùng tôi sẽ bùng nổ.
Hiểu rõ nhu cầu của bản thân không chỉ giúp bạn đặt ra những giới hạn đúng đắn hơn. Nó thường có nghĩa là đôi khi, bạn chẳng cần phải đặt ra giới hạn nào cả.
Đôi dòng cuối
Phần lớn chúng ta chưa từng được dạy cách tự hỏi rằng “Thực sự mình đang cần điều gì lúc này?” trước khi phản ứng lại với hành vi của trẻ. Thay vào đó, chúng ta thường được dạy cách để “uốn nắn” hành vi đó ngay lập tức. Ba sự thay đổi này, hiểu rõ giá trị sống của bản thân, tự hỏi giới hạn này nhằm đáp ứng nhu cầu gì, và nhận diện được nhu cầu của chính mình trong từng khoảnh khắc, không chỉ thay đổi cách bạn đặt ra quy tắc với con. Chúng còn giúp bạn nhận ra rằng, đôi khi chẳng cần phải khắt khe đến thế.
Thế nhưng, vẫn còn một mảnh ghép nữa mà các nghiên cứu cho thấy nó quan trọng hơn tất thảy mọi thứ kể trên. Hóa ra, công cụ quyền năng nhất để hóa giải sự bướng bỉnh không phải là những hình phạt, những mẫu câu đối thoại có sẵn hay một phương pháp giáo dục con cái cứng nhắc nào cả. Đó chính là sợi dây gắn kết giữa bạn và con. Trong bài viết tới, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu những nghiên cứu về sự kết nối, và lý do tại sao việc chữa lành mối quan hệ thường có thể làm tan biến sự phản kháng của trẻ ngay cả trước khi bạn kịp đặt ra bất kỳ giới hạn nào.
References
Lumanlan, J. (n.d). Setting Loving (& Effective) Limits Workshop. Your Parenting Mojo. https://yourparentingmojo.com/settinglimits
Lumanlan, J. (2026, January 4). Intentional Parenting Goals That Actually Work. Your Parenting Mojo. https://yourparentingmojo.com/intentional-parenting-goals
Lumanlan, J. (2020, September 7). 119: Aligning Your Parenting With Your Values. Your Parenting Mojo. https://yourparentingmojo.com/captivate-podcast/upbringing
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
Sirois, M. S., Bernier, A., Gagné, C. M., & Mageau, G. A. (2022). Early maternal autonomy support as a predictor of child internalizing and externalizing behavior trajectories across early childhood. Social Development, 31, 883–899. https://doi.org/10.1111/sode.12575
Tác giả: Jen Lumanlan M.S., M.Ed.
Nguồn: Why Setting Limits With Your Child Feels So Hard | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com