NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Sự cô đơn có thể bắt nguồn từ việc ta không thể truyền đạt những điều thật sự quan trọng đối với mình.
- Ngay cả những người hòa đồng, có kỹ năng giao tiếp tốt, vẫn có thể cảm thấy cô đơn khi ở giữa đông người.
- Những ai gọi đi mà không nhận được hồi đáp có thể trải nghiệm cảm giác bị cô lập về mặt nhận thức trong một số bối cảnh xã hội.
- Dạng trải nghiệm này đặt ra những câu hỏi quan trọng cho cách chúng ta khái niệm hóa và nghiên cứu về sự cô đơn.
Bạn đã bao giờ thấy mình lạc lõng trong một bữa tiệc, hay bị hiểu sai đến tận cùng bởi một đồng nghiệp, người bạn, hay người bạn đời? Nhà phân tâm học Carl Jung từng nói rằng: “Sự cô đơn không đến từ việc quanh ta không có ai, mà từ việc ta không thể truyền đạt những điều tưởng như quan trọng nhất đối với mình.” Đó có thể là chuyện nhút nhát hay kỹ năng xã hội. Nhưng ngay cả một người có đầy đủ khả năng giao tiếp và hòa nhập cũng có thể không tạo được một cuộc trao đổi có ý nghĩa, khi không có ai sẵn sàng hay đủ khả năng đối thoại cùng họ (xem Alvarado, 2025). Trải nghiệm cảm giác tách biệt và đơn độc trong không gian và trong các mối quan hệ, khi bạn có đủ kỹ năng, nhưng lại không có người để sẻ chia, được gọi là cô đơn nhận thức (epistemic loneliness). Vậy điều gì thuộc về, và điều gì không thuộc về hiện tượng này?
Hai sự phân biệt quan trọng
Thứ nhất, cô lập xã hội không nhất thiết là tiền đề của sự cô đơn. Chẳng hạn, bản thân sự một mình không đồng nghĩa với cô đơn (Motta, 2021). Sự vắng mặt của người khác không nhất thiết khiến ta cảm thấy trống trải. Trong quá khứ, sự cô đơn thường được gắn với tình trạng cô lập xã hội khách quan, trầm cảm, hướng nội, hay kỹ năng xã hội kém. Nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy những cách nhìn đó không hẳn chính xác.
Thứ hai, sự cô đơn cũng được trải nghiệm bởi những người hòa đồng ngay khi họ đang ở giữa mọi người (xem Cacioppo và Cacioppo, 2018). Dù chúng ta nỗ lực tránh việc lấy cô lập xã hội làm trung tâm khi định nghĩa và lý giải sự cô đơn (Alvarado, 2025), thì trong tâm lý học, yếu tố “xã hội” của sự cô đơn vẫn thường xuyên được nhấn mạnh.
Serenity Strull/Getty Images
Cô đơn nhận thức là gì?
Alvarado nhấn mạnh rằng sự cô lập về mặt nhận thức là việc không thể chia sẻ “những khía cạnh tinh tế và phong phú hơn trong đời sống tinh thần của một người, vượt ra ngoài việc truyền đạt suy nghĩ hay ý tưởng theo một chiều”(2025, tr. 158). Thứ mà ông gọi là cô đơn nhận thức gắn chặt với “năng lực nhận thức” và “những nỗ lực trí tuệ”của chúng ta. Tôi xin mở rộng khái niệm này để bao gồm cả mong muốn được chơi đùa với ý tưởng cùng người khác, được trò chuyện về các dạng sáng tạo khác nhau. Một nhạc sĩ, một nhà soạn nhạc, một nhà giáo yêu thích việc trao đổi triết lý giảng dạy, một nhà lâm sàng muốn bàn luận những câu hỏi tâm lý hóc búa, hay một nhà nghiên cứu hào hứng với những phát hiện ban đầu của dự án mới, tất cả đều có thể cảm thấy mình “ăn mặc chỉnh tề mà chẳng có nơi nào để đến” khi những chủ đề họ quan tâm không nhận được sự chú ý hay phản hồi từ những người không cùng mối quan tâm hoặc nền tảng.
Ví dụ, một cuộc trò chuyện triết học sâu rộng và tròn đầy mà tôi từng có với một giáo sư văn học Anh đã để lại dư vang cả về trí tuệ lẫn cảm xúc. Chúng tôi, một nhà thơ đã xuất bản và nghệ sĩ piano, và tôi, đã bàn về cách làm cho những ý tưởng và trải nghiệm phức tạp trở nên dễ hiểu hơn đối với học sinh, thân chủ, và độc giả. Bởi chúng tôi xây được những cây cầu để gặp nhau từ các trải nghiệm và nền tảng chung (tôi cũng là một nhạc sĩ, quen thuộc với lý thuyết âm nhạc, và cả hai đều là nhà giáo), nên tối hôm đó, cảm giác cô lập nhận thức đã không xảy ra.
Điều này không có nghĩa rằng kết nối nhận thức với người khác là liều thuốc duy nhất cho dạng cô đơn này. Ai cũng có suy nghĩ, câu chuyện và trải nghiệm để chia sẻ, và với tư cách vừa là một người bình thường vừa là người làm công việc trợ giúp, tôi luôn sẵn lòng lắng nghe. Nhưng không phải ai trong đời ta cũng sẵn sàng hay đủ khả năng phản hồi lại những chia sẻ ấy. Vì thế, một người đồng điệu, một người “hiểu” hoặc “hiểu được chúng ta” có thể giúp xua tan mạnh mẽ dạng cô đơn rất riêng này.
Kết lại, Jung cho rằng khi bạn có thể nói ra những điều quan trọng nhất đối với mình, bạn không còn cô đơn nữa, bạn được nhìn thấy và được biết đến đúng như con người bạn là. Khiêu vũ trong đối thoại chính là chìa khóa. Có một người bạn đồng tri, sẵn sàng gặp bạn ở giữa đường, biết vài bước nhảy hoặc tò mò muốn học thêm những bước mới có thể xóa nhòa kiểu cô đơn này.
References
Alvarado, R. (2025). What is epistemic loneliness? Synthese, 205(4), 1-28.
Cacioppo, J. T., & Cacioppo, S. (2018). The growing problem of loneliness. The Lancet, 391, 426.
Tác giả: Kyle D. Killian Ph.D., LMFT
Nguồn: Why So Many People Are Social but Still Lonely | Psychology Today
Theo tamlyhoctoipham.com